Հին է գյուղի հիշողությունը, շատ հին, բայց կա ու կլինի այնքան ժամանակ, քանի դեռ գյուղը կառչած, ճանկերով պինդ կպած է այս խոր ձորի ժայռերին:
Երբեք ոչ մեկին չի մոռանում, ուղղակի մեկ-մեկ մտից է գցում, լավին հազար ողորմի է ասում, հազար օրհնանք տալիս, վատին էլ իր բառուբանով, բարբառով ասում է` հողը խաբար չտանի, բայց…
Մտից գցելիս էլ մոռանում է հենց նրանց անունները, ովքեր հենց այդ պահին իր հետ են, իր կողքին են, հողն են մշակում, խոտ հնձում, երեխա ունենում, տանը օրորոց դնում ու տները շեն պահում, ովքեր կպած են իրեն, ինչպես ինքն է ամուր միահյուսված հին ձորին:
Ասում է` անունդ ի՞նչ էր, ա՛յ շուն, ա՛յ գել…
Դա ասում է հենց գյուղի ամենատարեցը` Վարդուշ տատը, իր այն որդուն, որ գյուղաշխարհի հոգսը շալակած, լուռ տանում է հոգնած մեջքին:
Դա ասում է այն որդուն, որը գերանդու շարժման հանգով խոր շնչելով` խոտ է հնձում: Քրտնած որդու ճակատը նորից է քրտնում կատաղությունից:
– Կմոռանաս, բա ինչ կանես, այ մեր, բա հո մասկվաներում ապրող ու էն մի որդուդ անունը չես մոռանալու: Կարոտդ էլ է նրանը, սերդ էլ, տան ամենալավ պատառն էլ, որ գնացողի հետ ուզում ես ճամփել, ծտի թևով հասցնել իրեն: Գյուղի համին կարոտած կլինեն։ Մենք էլ ապրում ենք, էլի, մերը ծանր բեռն է, գյուղի չվերջացող հոգսն ու գյուղի պահանջները անթերի կատարելը: Հրեն գերեզմաններ կան՝ կորել են խոտ ու կանաչի մեջ, վանքի գլխին մասրի թուփ է աճել: Իրենք գնացել են, իրենցը թողնել-գնալն է, մերը` ամոթը: Ամոթ է մեզ, կասես ինձ ու այնքան կխփես ծնկներիդ, մինչև հնձից հոգնած գալիս կմտնեմ էն գերեզմանների խոտն էլ մի շնչով կհնձեմ: Կզանգեն իրենց ռուսաստաններից, կասեն ` կարոտում ենք, շատ ենք կարոտում ձեզ. կասեն այնքան, մինչև իրենց կարոտի բեռն էլ կդնեն մեր վզին ու շալակին: Իբր մեր վզին քիչ բեռ կա։ Գյուղ է, մի օր աչքաթող անենք, գործ չանենք, կդառնա գյուղատեղ, անտառն ու մոշուտը կգան, կմտնեն գյուղ գիշերով թաքուն գոմ մտնող սոված գայլի նման: Իսկ իրենք` կարոտում ենք…
– Ախպե՛ր, հլա ծուռը նստենք, դուզը խոսանք, բա ի՞նչ պիտի անեք: Ուզում էիք դա է՞լ չանել…
Գյուղը հիշողություն ունի, ժամանակի ընթացքում չխամրող հիշողություն:
Մեր գյուղում տարիներ առաջ մի կին է ապրել` Դարինկա անունով: Ես չեմ տեսել այդ կնոջը, մայրս էլ չի տեսել, գուցե նաև տատս չի տեսել, բայց այսօր էլ բավական է մեր գյուղացիներից մեկը մի քիչ շատ ծիծաղի կամ անմիտ մի բան ասի, բոլորը հիշում են էդ խեղճ կնոջը:
– Դու իսկական էն շաշ Դարինկեն ես, ոչ խելք ունես, ոչ մեղք։
Գյուղը բոլորին էլ տեղը տեղին հիշում է, հիշում է գյուղից դուրս թռած բոլոր ագռավներին ու հիշում է բոլոր աղավնիներին, որ գնում ու անպատճառ հետ են գալիս նորից:
Գարիկը
Գարիկը` Ռուսաստանում ապրող մեր համագյուղացին, երբ գյուղ էր գալիս, Նոյի աղավնու պես ձիթենու կանաչած ճյուղ չէր բերում հետը, բայց մութ տարիներին` Գարիկի գյուղ գալու օրերին, մենք շաբաթներով լույս էինք ունենում: Մեր գյուղի Նոր տարին տարիներ շարունակ Գարիկն էր բերում, Գարիկն էր գյուղի ամանորյա մեծ տոնն ու նվերը։ Նրա գալուց հետո գյուղի բոլոր տներին սպասարկող «դվիժոկը» լցվում էր վառելիքով, ու օրեր շարունակ գյուղով մեկ տարածվում էր նրա խուլ գվվոցը։ Դեկտեմբերի վերջերին, երբ գյուղը խոր թաղված էր լինում մութ սառնամանիքների մեջ, մեկ էլ կեսգիշերին հրավառության նման հանկարծ վառվում էին գյուղի բոլոր լույսերը.
– Էրեխեքը էլեկտրական լույսը հենց տեսան, վախեցած վեր թռան քնից ու ամբողջ գիշեր նայում էին լույսին ու լաց լինում,- առավոտ վաղ կատակի էր տալիս մեր հարևան Վարուժն ու լրջանում.
– Գարիկը եկել է հաստատ:
Գյուղից շատերն էին աշխատում նրա մոտ, աշխատավարձն ստանալու ժամանակ էլ ուսանող պահող հայրերին էր առաջինը աշխատավարձ տալիս:
– Կրթությունն էլ լույսի պես մի բան է, մեր գյուղի երեխաները թող լուսավորվեն, թող լավ կրթություն ստանան, որ հետո էլ իրենք մի կարևոր տեղ լույս վառեն,- ամեն անգամ ասում էր քաղաքում ուսանող պահող հայրերին: Դե լույսի մարդ էր Գարիկը, լույս էր տալիս մարդկանց. տեսնես ինքը որտեղի՞ց էր ստացել էդ ներքին լույսը, որ անխնա բաշխում էր բոլորին։
Ասում են` իբր ժամանակին Գարիկին գյուղում աղջիկ չեն տվել, ասել են աղքատ, անհույս տղա ես, կնոջդ, ընտանիքիդ չես կարողանալու պահել:
Ու գուցե հենց այդ խոսքերն են պատճառ դարձել, երևի, որ նա տիեզերք թռչող տիեզերանավի նման կյանքի եսիմ որ բարձունքներին էր թռել-հասել:
Ամբողջ գյուղը կիմանար, որ Գարիկը եկել է, մեկ էլ գնալն էին իմանում, երբ գյուղն էլի թաղվում էր խոր ձմռան թավ մթության մեջ։
Գարիկի մահվան լուրը հսկա տիեզերանավի պայթյուն առաջացրեց, համատարած վշտի մի մեծ անդունդ բացվեց գյուղում: Գյուղի երկինքը փուլ եկավ, գյուղը կծկվեց, կուչ եկավ ու ծնկեց մի մարդու նման: Մի մարդու նման սգավոր դարձավ։ Սուգը մտավ տները, ծանր նստեց բոլորի շեմին։
Ռուսաստանում` իր սեփական տանը, իր սեփական զենքը մաքրելիս պատահաբար կրակել էր քունքին։ Աստված գիտի այս պատմության իսկությունը, մեկ էլ ինքը` Գարիկը, որ հիմա պարզ չէ` որ հավերժության երկինքներում է, բայց հաստատ ինչ- որ անհայտ աշխարհում մի շատ լուսավոր լույս է վառվում նրա շուրջը:
Գարիկի մահից հետո Հայաստանի տարբեր քաղաքներում կրթություն ստացող մեր գյուղի ուսանողները մի անգամ ևս հիշեցին քաղաքում սոված ու մոլորված Գիքորի պատմությունը ու մի անգամ էլ աղիողորմ լաց եղան Գիքորի ու գիքորության համը տեսածների համար:
Գարիկի մահվան լուրն առնելուց հետո ամբողջ գյուղը մի մարդու նման սկսեց հիշել կյանքը բումերանգ համարողների մորն ու տոհմին։ Բա ասում են` ինչ ցանես, այն էլ հնձում ես, է՞ս էր ցանել լույսի նման էն սիրուն տղան։
Գյուղացի մի ծակ փիլիսոփա էլ, որին գյուղը «գրագետի շաշ» էր հորջորջում, փորձեց գյուղին բացատրել, որ կյանքի ընթացքը միագիծ չէ, անգամ սիրտը, որ թվում է` համաչափ տկտկում է ժամացույցի նման, վերելքների ու վայրէջքների ճանապարհ է անցնում իր տկտկոցի ժամանակ. բավական է նայեն սրտի աշխատանքը նկարած նկարի գծերին ու կհամոզվեն դրանում:
Գարիկը գյուղի հերթական վերելքն էր, իսկ նրա մահը գյուղի հերթական վայրէջքը դարձավ։
Գյուղին մի աչքով մի նայեք, հանճարեղ հիշողություն ունի, փառքի ցուցակ չունի, ոչ էլ` սև ցուցակ, բայց ոչ մեկին չի մոռանում, թեպետ հանճար չէ, գյուղ է սովորական, ու եթե հիմա այս պատմությունը հրաշքով հայտնվի մեր գյուղում, գյուղն ափսոսանքով կօրորի գլուխն ու կմտածի.
– Սրա գրողը նորմալ մա՞րդ է, թե՞ էն շաշ Դարինկեն, բա կարելի՞ էր մեր Գարիկից ընդամենն էսքանը հիշատակել:
-Էն տարին որ եկավ, ո՛չ վառելիք ունեինք, ո՛չ ալյուր…
– Եկավ, Նոր տարուն հավաքեց իրար գլխի, հյուրասիրեց, լավ կերանք, խմեցինք, հետո վերջում դարձավ բոլորիս, թե, տղե՛րք, դե ասեք՝ ով ինչի կարիք ունի հիմա։
– Մի տարի մայրս ծանր հիվանդացավ, հնար չունեինք, Գարիկն էստեղ էր, առավոտ վաղ եկավ մեր տուն, ասաց` էս գիշեր երազիս ձեզ եմ տեսել, ո՞նց եք…
Բժիշկը
Գյուղը բժիշկներ շատ էր տեսել: Հիմա էլ գյուղում բժիշկ կա, թուրք է, անունը՝ Այվազ:
Հայաբնակ գյուղ է՝ Վրաստանի տարածքում, ամբողջ շրջանում հայեր են ապրում ու թուրքեր, դրա համար էլ զարմանալի չէ, որ գյուղի բժիշկը թուրք է, նույնիսկ գյուղի հայկական դպրոցի պատասխանատուներն են թուրք, ու գյուղի համար արտառոց չէ թուրք Այվազի ներկայությունը:
Գյուղում բժիշկներ էլի են եղել, բայց գյուղացիները միայն մեկին «բժիշկ» բառով դիմեցին, մնացածին դիմեցին անունով, ազգանունով, հայրանունով:
Հիմա էլ ասում են.
– Թուրքը կամ Այվազն է նշանակումներն արել, բայց չեն ասում բժիշկն է ասել կամ բժիշկն է բուժել:
«Բժիշկ» միայն մեկին՝ իրենց համագյուղացի Հրանտ Գրիգորի Կիրակոսյանին, ասացին:
Տապանաքարին էլ հենց այդպես փորագրվեց՝ բժիշկ…
Բժշկի մահից հետո գյուղում ով հիվանդացավ, ով մահացավ, ով նույնիսկ սրտի բարդագույն վիրահատության գնաց, գյուղացիները միաբերան նույն նախադասությունն էին կրկնում.
– Բժիշկը որ կենդանի լիներ, սա այսպես չէր լինի:
Իննսունին մոտ պապս ոտքերը մեկնում էր ու ծանր տնքում, ոչ այնքան ոտքերի ցավից.
– Հա՜յ, գիտի բժիշկ, որ դու կենդանի լինեիր, իմ ոտքերի տակը էսպես չէր վառվի:
Հիսուն տարի բժշկություն էր արել Հրանտ Գրիգորիչը, ամբողջ շրջանն էր ճանաչում նրան:
Շատ փոքրիկներ էին կոչել բժշկի անունով: Հարգված մարդ էր, կշիռ ուներ, խիստ էր, խստապահանջ էր, բայց սիրված էր շատ ու գնահատված: Նրա հանդեպ գյուղը մի առանձնահատուկ ակնածանք ուներ։
Հեղինակություն ուներ, ասելիք ուներ, բոլոր սեղանների սեղանապետն էր լինում, հումորով էր ու միշտ հարգվում, հաշվի էր առնվում նրա ներկայությունը։ Նա հատուկ զսպվածություն էր ներշնչում բոլորին, մի տեսակ ձգվում, լարվում էին բոլորը իր ներկայությունից: Հաշիվ էին տալիս իրենց խոսքին, մտածված էին խոսում:
Հաճախակի հանդիպում էր գյուղի դպրոցի դպրոցականների հետ, էթիկայի, վարվեցողության, հիգիենայի տարրական դասեր էր տալիս:
Դպրոցում ռուսաց լեզու չէր դասավանդվում, մասնագետ չկար, բժիշկը կարևորում էր այդ առարկան, ռուսերենի անվճար դասեր էր տալիս դպրոցականներին, հանձնարարում գրքեր կարդալ:
Իրենց թաղի դպրոցականներին կանչում, անընդհատ քիմիայի, ֆիզիկայի բարդ խնդիրներ բացատրում և ուրախանում էր, որ սովորում էին ու հասկանում բացատրածը:
Դպրոցից տուն գալու մեր ճանապարհը ավելի շատ արահետ էր, քան ճանապարհ, հենց այդ արահետի գլխին էր բժշկի մեծ, գեղեցիկ տունը:
Ամեն օր` դասից գալիս, բոլորս պարտավոր էինք գետի ափից մի-մի քար վերցնել ու բարձրանալիս դնել արահետի հողոտ, ցեխոտ մասում: Այդպես էր սովորեցրել բժիշկը, ու ինքն էլ առանց քար վերցնելու երբեք չէր բարձրանում արահետով:
Հիշում եմ՝ կար ժամանակ, որ ես արահետով բարձրանալիս հանգիստ կարող էի ցատկոտել իմ դրած քարերի վրայով, ու արահետն ամուր էր զգում իրեն մեր դրած քարերով։
Հիմա էլ կա գյուղը, հրեն ձորնիվեր փռված է սրտաբաց բացված սուփրայի նման ու ապրում է այնպես, ինչպես ապրել է միշտ: Մի օր` լավ, մի օր`վատ:
Ու արահետը կա, որտեղով բարձրանալիս այսքան տարիներ անց ոչ մի քար չճանաչեց ինձ…
Ու դպրոցականներ կան՝ ճիչով ու աղմուկով դպրոցից տուն վերադարձող, բայց ոչ մեկի ձեռքերի մեջ քարեր չկան, արահետն ամուր պահող, չոր պահող քարեր չկան նրանց ձեռքերի մեջ …
Ընկեր Անիկը
Ընկեր Անիկը գյուղի գրադարանավարուհին էր։
Այնքան ծանրակշիռ, կիրթ ու բանիմաց կին էր, որ փոքր ժամանակ բոլորիս թվում էր, թե մեր գրադարանի բոլոր գրքերը ինքն է գրել: Ապրում է գրադարանում ու գիշերները այդ գրքերն է գրում: Ակնածանքս չփոխվեց տարիներ անց, երբ մեծացա, որովհետև հասկացա, որ թեպետ ինքը չի բոլոր գրքերը գրել, բայց կարդացել է գրադարանի բոլոր գրքերը, ու կարդացածներն իրեն շատ կարևոր բաներ են ասել կյանքի ու սիրուն ապրելու մասին: Նրա շատ կարդալու ու շատ բաներ իմանալու մասին հաճախ իր աչքերում էինք կարդում: Կոկիկ վարքուբարք ուներ, անչափ հմայիչ, գլուխ շոյող, տաք խոսք` միշտ զուսպ ու անչափ գրագետ։
Ընկեր Անիկը մեր գյուղի գրադարանավարուհին չէր, մեր գյուղի դեմքն էր, դիմագիծը: Գրադարանապետն էր ու գրքի հետ ճիշտ վարվելու, գիրքը գնահատելու ու գրքին ընդմիշտ կապվելու մի ամբողջ մշակույթ էր ապրեցնում իր մեջ:
Ընկեր Անիկի հագուստից ու նաև հոգուց էր գրքի հոտ գալիս։ Նա գրադարան այցելող բոլոր դպրոցականներին հորդորում էր անպայման իրենց ընկերներին էլ հետները գրադարան տանեն, ընթերցելու հետ սեր չունեցողներին կանչում էր, նկարներով, հետաքրքիր բացատրություններով գրքեր էր ցուցադրում, գիրքը սիրել տալիս։ Դեռ փոքրուց բոլորին աշխատում էր կապել գրքի հետ, հարազատ ու մտերիմ դարձնել նրանց։
Գրադարանը նրա օրոք ընթերցարան էր, կրթարան էր, ջերմ տուն, երիտասարդների, դպրոցականների հավաքատեղին էր, նրա մահվանից հետո դարձավ ուղղակի գրադարան` սառն ու անհրապույր պատերով։
Գյուղաշխարհի հիշողությունը հին է, մեր մեծ տատի գոգնոցի պես տեղ-տեղ խամրած, որով նա աչքերն էր սրբում, երբ ես արտասանում էի. «Նանի՛, նանի՛, հաց ենք ուզում, վե՛ր կաց, նանի՛, հաց տուր մեզ»։ Հին է, բայց կարոտով մեկառմեկ հիշում է բոլորին` երկնքում ու երկրի վրա ապրողներին, նույնիսկ նրանց, ովքեր մի օր հեռացել են գյուղաշխարհից և էլ մտադիր չեն թեկուզ մեկ օրով վերադառնալու ու կանաչ հույսի մի ճյուղ տարածելու այնտեղ։
