Վաղ առավոտյան մայրը բակից դուրս էր գալիս դաշտում աշխատելու։ Բայց հայրը բացակայում էր. նա վաղուց մեկնել էր իր հիմնական աշխատանքին՝ պատերազմի, և չէր վերադարձել։ Ամեն օր մայրը սպասում էր նրա վերադարձին, բայց նա չէր գալիս ու չէր գալիս։
Հինգ տարեկան Նիկիտան մենակ էր մնում խրճիթում և ամբողջ բակում։ Մեկնելուց առաջ մայրը նրան ասում էր, որ չայրի բակը, հավաքի հավերի ձվերը, որոնք ածել էին վանդակներում և ցանկապատերի տակ, թույլ չտա, որ օտար աքաղաղը մտնի բակ և չխփի իրենց որձակին, և ճաշի համար կաթ ու հաց ուտի, իսկ երեկոյան ինքը վերադառնա և նրան տաք ընթրիք կտա։
-Չարություն չանես, Նիկիտուշկա, դու հայր չունես, – ասում էր մայրը։ -Դու հիմա խելացի ես, իսկ մեր ամբողջ ունեցվածքն այստեղ է` խրճիթում և բակում։
-Ես խելացի եմ, մեր ունեցվածքը այստեղ է, իսկ հարս չկա, – ասում էր Նիկիտան։ -Շուտ արի, մայրիկ, թե չէ վախենում եմ։
-Ինչի՞ց ես վախենում։ Արևը փայլում է քեզ վրա, դաշտերը լիքն են շուրջբոլորը, մի՛ վախեցիր, պարզապես խելոք ապրիր մենակ…
-Այո, բայց արևը հեռու է, – պատասխանեց Նիկիտան, – և ամպը կծածկի այն։
Մենակ Նիկիտան քայլում էր լուռ խրճիթով՝ վերին սենյակում, ապա մյուս սենյակում, որտեղ ռուսական վառարանն էր, և դուրս էր գալիս մուտքի մոտ։ Մեծ, գեր ճանճերը բզզում էին մուտքի մոտ, մի սարդ քնած էր անկյունում՝ իր ցանցի մեջ, մի ճնճղուկ անցնում էր շեմը և սերմ էր փնտրում խրճիթի բնակելի հողում։
Նիկիտան ճանաչում էր բոլորին՝ ճնճղուկներին, սարդերին, ճանճերին և բակի հավերին. նա արդեն հոգնել էր դրանցից, և դրանք ձանձրացնում էին նրան։ Հիմա նա ուզում էր իմանալ այն, ինչ չգիտեր։ Դրա համար Նիկիտան շարունակեց ճանապարհը դեպի բակ և հասավ մի ախոռ, որտեղ մթության մեջ կանգնած էր մի դատարկ տակառ։ Հավանաբար, այնտեղ ինչ-որ մեկն ապրում էր, ինչ-որ փոքրիկ մարդ։ Նա ցերեկը քնում էր, իսկ գիշերը դուրս էր գալիս, հաց էր ուտում, ջուր խմում և ինչ-որ բանի մասին մտածում, իսկ առավոտյան նորից պախկվում էր տակառի մեջ ու քնում։
-Ես գիտեմ, դու այստեղ ես ապրում, – ոտնաթաթերի վրա ձգվելով ասաց Նիկիտան՝ մութ, արձագանքող տակառի մեջ, ապա բռունցքով հարվածեց դրան։ -Վեր կաց, մի՛ քնի, ծույլիկ։ Ի՞նչ ես ուտելու ձմռանը։ Գնա՛, կորեկը մաքրիր, քեզ աշխօր կտան։
Նիկիտան լսողությունը լարեց։ Տակառում լռություն էր։ «Մեռա՞վ է, թե՞ ինչ», – մտածեց Նիկիտան։ Բայց փայտե շրջանակը ճռռաց տակառի ներսում, և Նիկիտան «շառից փորձանքից» հեռու գնաց։ Նա հասկացավ, որ բնակիչը կամ շրջվել էր, կամ պատրաստվում էր վեր կենալ և հետապնդել Նիկիտային։ Բայց ինչպիսի՞ն էր նա, ով ապրում էր տակառի մեջ։ Նիկիտան անմիջապես պատկերացրեց նրան իր մտքում։ Նա փոքր էր, բայց կենդանի։ Նրա մորուքը երկար էր, հասնում էր գետնին, երբ նա գիշերը քայլում էր, և նա անզգուշորեն մաքրում էր աղբն ու ծղոտը՝ թողնելով մաքուր արահետներ ամբարում։ Մոր մկրատը վերջերս էր կորել։ Հավանաբար, նա էր տարել իր մորուքը կտրելու համար։
-Տուր ինձ մկրատը, – հանգիստ խնդրեց Նիկիտան։ -Երբ հերս պատերազմից տուն գա, մեկ է, կվերցնի. նա քեզանից չի վախենում։ Տուր։
Տակառը լուռ էր։ Անտառում, գյուղից շատ հեռու, ինչ-որ մեկը սուլեց, և տակառի փոքրիկ բնակիչը պատասխանեց սև, սարսափելի ձայնով.
-Ես այստեղ եմ։
Նիկիտան դուրս վազեց գոմից դեպի բակ։ Երկնքում բարի արև էր փայլում. այլևս ոչ մի ամպ չէր ծածկում այն, և Նիկիտան վախեցած նայեց արևին, որ այն պաշտպանի իրեն։
-Տակառի մեջ մի բնակիչ է ապրում, – ասաց Նիկիտան՝ նայելով երկնքին։
Բարի արևը դեռ շողում էր երկնքում՝ նրան նայելով ջերմ դեմքով։ Նիկիտան տեսավ, որ արևը նման է իր մահացած պապիկին, որը միշտ բարի էր եղել իր հանդեպ և ժպտում էր, երբ դեռ ողջ էր և իրեն էր նայում։ Նիկիտան մտածեց, որ պապիկն այժմ սկսել է ապրել արևի վրա։
-Պապիկ, որտե՞ղ ես։ Դու այդտե՞ղ ես ապրում, – հարցրեց Նիկիտան։ -Դու այդտեղ ես ապրում, իսկ ես այստեղ կմնամ։ Մայրիկի հետ։
Այգուց այն կողմ, կռատուկի և եղինջի թփուտում, մի ջրհոր կար։ Երկար ժամանակ ոչ ոք այնտեղից ջուր չէր քաշել, քանի որ կոլտնտեսությունը մեկ այլ ջրհոր էր փորել՝ լավ ջրով։
Այդ թաքնված ջրհորի խորքում, նրա ստորգետնյա խավարի մեջ, երևում էր պարզ ջուրը՝ մաքուր երկնքով և արևի տակ շարժվող ամպերով։ Նիկիտան կռացավ ջրհորի շրջանակի վրա և հարցրեց. -Ի՞նչ եք անում այնտեղ։
Նա կարծում էր, թե այնտեղ՝ ներքևում, ապրում են փոքրիկ ջրային մարդիկ։ Նա գիտեր, թե ինչպիսին են նրանք. երազում տեսել էր նրանց և արթնանալով՝ ուզել էր բռնել, բայց նրանք խոտերի միջով փախել էին նրանից և մտել ջրհորը՝ իրենց տունը։ Նրանք ճնճղուկների չափ էին, բայց գեր, անմազ, թաց և չարաճճի. նրանք, հավանաբար, փորձել էին խմել Նիկիտայի աչքերը, մինչ նա քնած էր։
-Որ տվել եմ, է՜,- ասաց Նիկիտան ջրհորի մեջ,- ինչո՞ւ եք այստեղ ապրում։
Ջրհորի ջուրը հանկարծ պղտորվեց, և ներսից ինչ-որ երախ չխկաց։ Նիկիտան բացեց բերանը՝ գոռալու, բայց ձայնը դուրս չեկավ. այն վախից թմրել էր, միայն սիրտը ցնցվեց և կանգ առավ։
«Հսկան և նրա երեխաները դեռ այստեղ են ապրում», – հասկացավ Նիկիտան։
-Պապիկ, – բարձրաձայն գոռաց նա՝ նայելով արևին։ -Պապիկ, այսդե՞ղ ես»։ – Եվ Նիկիտան ետ վազեց տուն։
Նա ուշքի եկավ գոմի մոտ։ Գոմի պատի տակով երկու հողե բներ էին անցնում։ Այնտեղ նույնպես գաղտնի բնակիչներ էին ապրում։ Եվ ո՞վքեր էին նրանք։ -Գուցե օձեր»։ – Գիշերը դուրս կգան, կսողան խրճիթ և կխայթեն մորը քնի մեջ, և մայրը կմեռնի։
Նիկիտան արագ վազեց տուն, սեղանից վերցրեց երկու կտոր հաց և բերեց դրանք։ Նա յուրաքանչյուր օձի բույնի մոտ մեկական հաց դրեց և ասաց օձերին.
-Օձե՛ր, կերե՛ք հացը և գիշերը մեզ մոտ մի՛ եկեք։
Նիկիտան շուրջը նայեց։ Այգում կանգնած էր հին կոճղը։ Նայելով դրան՝ Նիկիտան տեսավ, որ դա մարդու գլուխ է։ Կոճղը աչքեր, քիթ և բերան ուներ, և այն լուռ ժպտում էր Նիկիտային։
-Դու էլ այստե՞ղ ես ապրում, – հարցրեց տղան։ -Արի մեր գյուղ, հողը կվարես։
Կոճղը ի պատասխան խռմփաց, և նրա դեմքը մռայլվեց։
-Մի՛ դուրս արի, պետք չի, մնա այնտեղ, – վախեցած ասաց Նիկիտան։
Ամբողջ գյուղը հիմա լուռ էր. ոչ ոք չէր լսվում։ Նրա մայրը հեռու էր՝ դաշտում. նրա մոտ վազել չէր հասցնի։ Նիկիտան հեռացավ զայրացած կոճղից և մտավ խրճիթի մուտքը։ Նա այստեղ չէր վախենում. մայրը վերջերս այստեղ էր եղել։ Խրճիթը հիմա տաքացել էր։ Նիկիտան ուզում էր խմել կաթը, որը մայրը թողել էր նրան, բայց սեղանին նայելով՝ նկատեց, որ սեղանը նույնպես մարդ էր՝ միայն չորս ոտքի վրա և առանց ձեռքերի։
Նիկիտան դուրս եկավ շեմ։ Հեռվում, բանջարանոցից և ջրհորից այն կողմ, կանգնած էր մի հին շոգեբաղնիքը։ Այն տաքանում էր ծխով, և մայրն ասում էր, որ պապիկը սիրում էր լողանալ այնտեղ, երբ նա դեռ ողջ էր։
Շոգեբաղնիքը հին էր և մամռոտ, ձանձրալի խրճիթ։
«Սա մեր տատիկն է, նա չի մահացել, նա խրճիթ է դարձել», – վախեցած մտածեց Նիկիտան պապիկի շոգեբաղնիքի մասին։ «Ահա, ապրում է իր համար։ Ահա , գլուխ էլ ունի՝ դա ծխնելույզ չէ, դա գլուխ է, և բերանը ատամնավոր։ Իբր լոգարան է , բայց իրականում նա նույնպես մարդ է։ Ես տեսնում եմ»։
Փողոցից բակ մտավ օտար աքաղաղը։ Նրա դեմքը նման էր ծանոթ, նիհար, մորուքավոր հովվի, որը մի գարնան խեղդվել էր գետում, երբ ջրհեղեղի ժամանակ փորձել էր լողալով անցնել ՝ ուրիշ գյուղում հարսանիքի գնալու համար։ Նիկիտան որոշեց, որ հովիվը չի ցանկացել մեռած լինել և դարձել է աքաղաղ, ուրեմն այս աքաղաղը նույնպես մարդ էր, միայն թե գաղտնի։ Ամենուրեք մարդիկ են, միայն թե նրանք մարդ չեն թվում։
Նիկիտան թեքվեց դեպի դեղին ծաղիկը։ Ո՞վ էր դա։ Ուշադիր նայելով՝ Նիկիտան տեսավ, թե ինչպես է մարդկային արտահայտությունը աստիճանաբար երևում նրա կլոր դեմքին, և այժմ երևում էին փոքրիկ աչքեր, քիթ և բաց, խոնավ բերանը, որը կենդանի շունչ էր բուրում։
-Իսկ ես կարծում էի, որ դու իսկապես ծաղիկ ես, – ասաց Նիկիտան։ -Թույլ տուր տեսնեմ, թե ինչ կա քո ներսում, աղիքներ ունե՞ս։
Նիկիտան կոտրեց ցողունը՝ ծաղկի մարմինը, և ներսում կաթ տեսավ։
-Դու փոքրիկ երեխա էիր, մորդ կաթն էիր ծծում, – զարմացավ Նիկիտան։
Նա գնաց հին լոգարան։
-Տատիկ, – կամաց ասաց Նիկիտան նրան։
Բայց տատիկի սուր դեմքը զայրացած նայեց նրան, կարծես նա օտար լիներ։
-Դու տատիկ չես, դու ուրիշ ես, – մտածեց Նիկիտան։
Ցանկապատի ցցերը Նիկիտային նայում էին ինչպես շատ անծանոթ մարդկանց դեմքեր։ Եվ յուրաքանչյուր դեմք անծանոթ էր և չէր սիրում իրեն. մեկը զայրացած ժպտում էր, մյուսը՝ չարությամբ մտածում Նիկիտայի մասին, իսկ երրորդ ցցը իր չորացած, ճյուղանման թևերը հենեց ցանկապատին և պատրաստվում էր դուրս սողալ ցանկապատից՝ Նիկիտային հետապնդելու համար։
-Ինչո՞ւ ես այստեղ ապրում, – ասաց Նիկիտան։ -Սա մեր բակն է։
Բայց անծանոթ, զայրացած դեմքերը ամենուրեք անշարժ և զգոն նայում էին Նիկիտային։ Նա նայեց կռատուկի թփերին. դրանք պետք է բարի լինեին։ Սակայն նույնիսկ կռատուկներն էին այժմ մռայլորեն թափահարում էր իրենց մեծ գլուխները և չէին սիրում իրեն։
Նիկիտան պառկեց գետնին և դեմքը սեղմեց գետնին։ Հողի մեջ ձայներ էին բզզում. շատ մարդիկ, հավանաբար, ապրում են այնտեղ՝ նեղ մթության մեջ, և նա լսում էր, թե ինչպես են նրանք ձեռքերով ճանկռտում, որ դուրս սողան դեպի արևի լույսի տակ։ Նիկիտան վեր կացավ՝ վախենալով, որ ամենուրեք ինչ-որ մեկը ապրում է, որ օտար աչքեր են հետևում իրեն ամենուրեք, և որ նրանք, ովքեր չէին տեսնում նրան, փորձում էին դուրս գալ իր մոտ գետնից տկից, փոսից, գոմի սև քիվից։ Նա շրջվեց դեպի խրճիթը։ Խրճիթը նայում էր նրան, ինչպես հեռավոր գյուղից անցորդ ծեր կինը, որը շշնջում էր նրան. «Օ՜, անպիտաններ, ծնել են ձեզ՝ ձրի հաց ծամելու համար։
-Մայրիկ, արի՛ տուն, – աղաչեց Նիկիտան իր հեռավոր մորը։ – Թող քո աշխօրի կեսը գրեն։ Օտարներն են եկել և ապրում են մեր բակում։ Դուրս արա նրանց։
Մայրը չլսեց որդուն։ Նիկիտան գնաց գոմի ետևը՝ ցանկանալով տեսնել, թե արդյոք կոճղի գլուխը դուրս է ցցված գետնից։ Կոճղը մեծ բերան ուներ, այն կուտեր այգու ողջ կաղամբը, ուրեմն ինչպե՞ս պետք է նրա մայրը ձմռանը կաղամբի ապուր պատրաստեր։
Նիկիտան հեռվից վախվորած նայեց այգու կոճղին։ Մռայլ, անմարդկային դեմքը, ծածկված կնճռոտ կեղևով, անթարթ աչքերով նայում էր Նիկիտային։
Եվ հեռու, գյուղից այն կողմ գտնվող անտառից, ինչ-որ մեկը բարձր գոռաց.
-Մաքսիմ, որտե՞ղ ես։
-Հողի մեջ, – մռայլ պատասխանեց կոճղի գլուխը։
Նիկիտան շրջվեց, որ դեպի դաշտ մոր մոտ վազի, բայց ընկավ։ Նա վախից սառեց. նրա ոտքերը օտարներ մարդկանց պես էին, չէին լսում իրեն։ Հետո նա սողաց փորի վրա, ասես դեռ փոքր երեխա լիներ և չէր կարողանում քայլել։
-Պապի՛կ, – շշնջաց Նիկիտան՝ նայելով երկնքի բարի արևին։ Մի ամպ ծածկեց լույսը, և արևը այլևս չէր երևում։
-Պապի՛կ, արի՛ մեզ հետ ապրիր նորից։
Պապիկ Արևը հայտնվեց ամպի ետևից, կարծես պապիկը անմիջապես հեռացրել էր դեմքից մութ ստվերը՝ տեսնելով իր թուլացած թոռնիկին, որը սողում էր գետնի վրայով։ Պապիկը հիմա նայում էր նրան. Նիկիտան կարծեց, թե պապիկը տեսել է իրեն, ոտքի կանգնեց և վազեց մոր մոտ։
Նա երկար վազեց։ Նա վազեց փոշոտ, դատարկ ճանապարհով ամբողջ գյուղական փողոցով, ապա՝ ուժասպառ եղավ և նստեց ծայրամասում գտնվող գոմի ստվերում։
Նիկիտան մի պահ նստեց։ Բայց նա անզգուշորեն գլուխը իջեցրեց գետնին, քնեց և արթնացավ միայն երեկոյան։ Նոր հովիվը քշում էր կոլտնտեսության հոտը։ Նիկիտան պատրաստվում էր գնալ դաշտի խորքը՝ մոր մոտ, բայց հովիվը նրան ասաց, որ արդեն ուշ է, և Նիկիտայի մայրը վաղուց դաշտից դուրս է եկել։
Տանը Նիկիտան տեսավ մորը։ Նա նստած էր սեղանի մոտ՝ սևեռուն նայելով հաց ուտող և կաթ խմող ծեր զինվորին։
Զինվորը նայեց Նիկիտային, ապա վեր կացավ նստարանից և վերցրեց նրան իր գրկը։ Զինվորից ջերմության հոտ էր գալիս, ինչ-որ բարի և խաղաղ բանի, ինչպես հացն ու հողը։ Նիկիտան ամաչկոտ ու լուռ դարձավ։
-Բարև, Նիկիտա, – ասաց զինվորը։ -Դու վաղուց մոռացել ես ինձ. դու դեռ ծծկեր երեխա էիր, երբ ես համբուրեցի քեզ և գնացի պատերազմ։ Բայց ես հիշում եմ քեզ. ես մահանում էի և քեզ հիշում։
-Քո հայրն է տուն եկել, Նիկիտուշկա, – ասաց մայրը՝ գոգնոցով սրբելով դեմքից արցունքները։
Նիկիտան զննեց հորը՝ նրա դեմքը, ձեռքերը, կրծքի մեդալը, և դիպավ նրա վերնաշապիկի կոճակներին։
-Եվ դու այլևս մեզ չե՞ս լքի։
-Ո՛չ, – ասաց հայրը։ -Հիմա ես իմ կյանքի մնացած մասը կանցկացնեմ քեզ հետ, հավերժ։ Մենք ոչնչացրել ենք թշնամուն, ժամանակն է մտածել քո և քո մոր մասին…
Հաջորդ առավոտյան Նիկիտան դուրս եկավ բակ և բարձրաձայն ասաց բակում ապրող բոլորին՝ կռատուկին, գոմին, ցանկապատի ցցերին, այգու կոճղին և պապիկի շոգեբաղնիքին.
-Հայրիկը եկել է մեզ մոտ։ Նա հավերժ մեզ հետ կլինի։
Բակում բոլորը լուռ էին։ Երևում է՝ բոլորը վախենում էին իր զինվոր հորից, և ստորգետնյա տարածքում լռություն էր. ոչ ոք ճանկռոտելով չէր սողում դեպի լույսը։
-Արի այստեղ, Նիկիտա։ էդ ու՞մ հետ ես այդտեղ խոսում։
Նրա հայրը գոմում էր։ Նա ձեռքերով զննում և փորձարկում էր ֆերմայում գտնվող կացինները, բահերը, սղոցը, հարթեցնող սարքերը, մեղանները, աշխատանքային սեղանը և տարբեր երկաթե գործիքներ։
Ավարտելուց հետո Նիկիտայի հայրը բռնեց նրա ձեռքը և նրա հետ քայլեց բակով՝ շուրջը նայելով. որտեղ, ինչ և ինչպես է կանգնած, ինչն էր ամբողջական և ինչը՝ փտած, ինչն էր անհրաժեշտ և ինչը՝ ոչ։
Նիկիտան, ինչպես երեկ, նայեց բակում գտնվող բոլոր արարածների դեմքերին, բայց հիմա նա նրանցից ոչ մեկի մեջ թաքնված մարդ չէր տեսնում. ոչ ոք աչքեր, քիթ, բերան կամ չար կյանք չուներ։ Ցանկապատի ցցերը չորացած, հաստ փայտեր էին՝ կույր և մեռած, իսկ պապիկի բաղնիքը փտած փոքրիկ տուն էր, որը տարիքից խորտակվում էր գետնին։ Նիկիտան նույնիսկ խղճաց պապիկի բաղնիքին, որը մեռնում էր և այլևս չէր լինի։ Հայրը գնաց խրճիթ՝ կացին գտնելու և սկսեց այգում մի հին կոճղ կտրատել՝ վառելափայտի համար։ Կոճղը անմիջապես սկսեց քանդվել, այն ամբողջությամբ փտած էր, և նրա չոր մոխիրը ծխի պես բարձրացավ հոր կացնի տակից։ Երբ կոճղի գլուխը անհետացավ, Նիկիտան ասաց հորը.
-Երբ դու այնտեղ չէիր, նա խոսում էր, նա կենդանի էր։ Նա փոր ու ոտքեր ունի գետնի տակ։
Հայրը որդուն տարավ տուն՝ խրճիթ։
-Ոչ, նա վաղուց մահացել է, – ասաց հայրը։ -Դու ուզում ես բոլորին կյանքի կոչել, որովհետև բարի սիրտ ունես։ Քեզ համար նույնիսկ քարը կենդանի է, և քո հանգուցյալ տատիկը կրկին ապրում է լուսնի վրա։
-Իսկ պապիկն արևի տակ է ապրում, – ասաց Նիկիտան։
Ցերեկը հայրը խրճիթում տախտակներ էր հարթեցնում՝ խրճիթի հատակը վերանորոգելու համար, և Նիկիտային էլ էր աշխատանք տալիս՝ մուրճով ուղղել ծուռ մեխերը։
Նիկիտան սկսեց մուրճով աշխատել մեծահասակի նման։ Երբ նա ուղղեց առաջին մեխը, ներսում տեսավ մի բարի փոքրիկ մարդու, որը ժպտում էր իրեն իր երկաթե գլխարկի տակից։ Նա ցույց տվեց այն հորը և ասաց. «Ինչո՞ւ էին մյուսները չար՝ և կռատուկն էր չար, ևկոճղը և ջրային մարդիկ, բայց այս մարդուկը բարի է։
Հայրը շոյեց որդու բաց մազերը և պատասխանեց.
-Դու հորինել ես դրանք, Նիկիտա։ Դրանք գոյություն չունեն. դրանք փխրուն են, այդ պատճառով էլ չար են։ Իսկ այս փոքրիկ մեխ-մարդուն դու ինքդ ես սեփական աշխատանքով ստեղծել, և նա բարի է։
Նիկիտան լռեց։
-Արի բոլորս քրտնաջան աշխատենք, և բոլորը կապրեն։
-Արի, տղա ջան», – համաձայնեց հայրը։ -Արի , բարի կետ»։
Հիշելով Նիկիտային պատերազմի ժամանակ՝ հայրը միշտ նրան անվանում էր «բարի Կետ»։ Հայրը գիտեր, որ Նիկիտան բարի է ծնվել և բարի էլ կմնա իր երկար կյանքի ընթացքում։
