Սյուզան Սոնթագի եւ Թոմաս Մանի հանդիպումը

«Այն ամենը, ինչ կապված է նրան իմ հանդիպման հետ, ամոթի գույն ունի»․ այսպես է սկսվում Սյուզան Սոնթագի «Ուխտագնացություն» պատմվածքը, որը 1987 թվականին տպագրվել է այս ամսագրում¹։ Հանդիպումը տեղի է ունենում աքսորված գերմանացի վիպասան Թոմաս Մանի հետ՝ Լոս Անջելեսի Փասիֆիք Փելիսեյդս թաղամասում գտնվող նրա տանը։ Տարին, ասում է Սոնթագը, 1947-ն է, ինքը՝ տասնչորս տարեկան։ Նրա սիրելի վեպը «Կախարդական լեռն» է՝ Մանի մայրամուտին հասած Եվրոպայի համայնապատկերը, որը տարօրինակ կերպով շատ առումներով արտացոլում է իր իսկ կյանքը, հատկապես Արիզոնայի առողջարանում ասթմայից բուժվելու իր փորձը։ Իր ընկեր Մերիլի՝ ամեն նոր ու խորիմաստ բանի հանդեպ նույնքան խանդավառ պատանու հետ Սոնթագը միտք է հղանում անակնկալ զանգահարել Նոբելյան մրցանակակիր գրողին և հարցազրույց խնդրել նրանից։ Նրա անունը գտնում են հեռախոսագրքում՝ 1550 San Remo Drive, SM5-4403։ Զարմանալիորեն նա համաձայնում է ընդունել նրանց։ Սկսվում է անհարմար, աննպատակ զրույց։ Մանը «ասելու միայն խրատական ձևակերպումներ ուներ»։ Սոնթագը պատասխանում է «կապ ընկած պարզունակություններով»։ Չարդարացված սպասումների զգացումն ուղղակի ջախջախիչ է։ «Տարիներ անց, երբ ես արդեն գրող էի և ճանաչում էի բազմաթիվ այլ գրողների, սովորեցի ավելի հանդուրժող լինել մարդու և նրա ստեղծագործության միջև եղած տարբերության նկատմամբ։ Բայց նույնիսկ հիմա այդ հանդիպումն ինձ թվում է անօրինական, անտեղի․․․ Տարիների ընթացքում ես այն գաղտնի եմ պահել, ասես ամոթալի մի բան լիներ»։

Ամո՞թ։ «Ես նման բան ընդհանրապես չեմ հիշում»,— օրերս ինձ ասաց Մերիլ Ռոդինը։ «Ես ավելի շատ ակնածանքի, գրեթե վախեցած հիացմունքի զգացում ունեի»։ Սոնթագի մանկության ընկերը իննսունհինգ տարեկան է և գերազանց առողջություն ունի․ աչքերը փայլուն են, իսկ նրա լայն, լուսամփոփ հիշեցնող բեղերը՝ տպավորիչ։ Մենք նստած էինք Թոմաս Մանի տանը, որն այժմ պատկանում է Գերմանիայի կառավարությանը և գործում է որպես գրողների ու արվեստագետների համար նախատեսված բնակության կենտրոն։ Ռոդինը վերջին անգամ այստեղ եղել էր 1949 թվականի դեկտեմբերի 28-ին՝ այցելության իրական օրը։ Երբ «Ուխտագնացությունը» լույս տեսավ, Ռոդինին զարմացրել էին Սոնթագի թույլ տված մի շարք գեղարվեստական ազատություններ, հատկապես մեկ այլ ընկերոջ՝ Ջին Մարումի բացակայությունը․ նա նույնպես իրենց հետ էր եկել։ Այնուամենայնիվ, Ռոդինին պատմվածքը գոհացուցիչ էր թվացել։ Ի վերջո, այնտեղ նրան նկարագրում են որպես «հանգիստ, հմայիչ, ամենևին էլ ոչ հիմար» մարդ․ Սոնթագի բառապաշարով սա բարձրագույն գովեստ է։ Ռոդինի դուստրը՝ Ջեննին, որը նրա հետ վերադարձել էր Սան Ռեմո Դրայվ, հիշում է, թե ինչ հպարտություն էր զգացել․ «Կարդացի ու ասացի՝ դա իմ հայրիկն է»։ Նա հորը հարցրել էր․ «Նա քեզ «Ադոնիս» կամ նման բան չէ՞ր անվանել»։ Ռոդինը ամաչկոտ ժպիտով պատասխանել էր․ «Ինձ ասաց՝ երազանքի տղամարդ»։

Սոնթագը զարմանալիորեն մեծ ջանք էր գործադրել Մանի հետ իր՝ արտաքուստ աննշան հանդիպումը հասկանալու և իմաստավորելու համար։ Սկզբում նա այն գրի էր առել իր օրագրում․ գրառումը սկսվում է այսպես․ «Մերիլը, Ջինը և ես այսօր երեկոյան՝ ժամը վեցին, հարցաքննեցինք Աստծուն»։ Այնուհետև, հավանաբար 1950-ականների սկզբին, նա գրել էր «Թոմաս Մանի տանը» վերնագրով թեթև, գեղարվեստականացված պատմվածք։ Ե՛վ օրագիրը, և՛ պատմվածքը պահվում են UCLA-ի Սոնթագի արխիվում։ Ես ինձ հետ բերել էի դրանց պատճենները և փորձեցի Ռոդինի հետ պարզել որոշ անհամապատասխանություններ։

Օրինակ՝ բոլոր երեք տարբերակներում նշվում է, որ այցելուները շուտ էին հասել և նստել էին մեքենայում՝ դրսում, ու կրկնում էին իրենց ասելիքը։ Բայց որքա՞ն երկար։ Տասնչորս րոպե («Թոմաս Մանի տանը»), քսանհինգ րոպե (օրագիր), թե՞ երկու ժամ («Ուխտագնացություն»)։ Ռոդինին թվում էր, որ մոտ կես ժամը ճիշտ կլիներ։ Հետո զգուշավոր ժպիտով ավելացրեց․ «Անկեղծ ասած՝ ես վստահ չեմ՝ որոշ բաներ հիշում եմ, որովհետև դրանք իսկապես հիշո՞ւմ եմ, թե՞ պարզապես որովհետև Սյուզանը դրանք գրի է առել»։

Օրագրից պարզ է դառնում, որ Նիկոն՝ Մանի մեծ ու անկառավարելի պուդելը, հաչել է, երբ անվախ պատանիները մոտեցել են տան մուտքի դռանը։ Գրողի կինը՝ Կատյա Մանը, դիմավորել է նրանց և ուղեկցել աշխատասենյակ։ Մանի աշխատասենյակն այլևս այն տեսքը չունի, ինչ այն ժամանակ․ գրքերի և կահույքի մեծ մասը այժմ գտնվում է Ցյուրիխի Թոմաս Մանի արխիվում։ Սակայն այնտեղ դեռ կա Գյոթեի 146 հատորանոց հրատարակությունը, որը 1949 թվականին նույնպես եղել է։ «Ինձ թվում է՝ մենք այստեղ էինք նստած»,— ասաց Ռոդինը՝ ցույց տալով այն տեղը, որտեղ ժամանակին ծաղկավոր բազմոց էր եղել։ «Նա նստած էր գրասեղանի մոտ, իսկ բոլոր գրքերը նրա հետևում էին։ Փորձեցինք կարդալ գրքերի վերնագրերը, բայց դրանք շատ հեռու էին»։

Երեքից Ռոդինն էր ամենաշատը սովոր շփվել ազդեցիկ մարդկանց հետ, որոնց ներկայությունը կարող էր շփոթեցնել։ Նա մանուկ ժամանակ դերասան էր եղել և նկարահանվել էր հոլիվուդյան մի շարք ֆիլմերում։ Հենց նա էլ հիմնականում վարեց զրույցը՝ փորձելով Մանից նրա կարծիքը լսել։ Սոնթագի օրագրում գրանցված են այն խոսքերը, որոնք գրողն ասել էր «Կախարդական լեռան» մասին («Չէ՞ որ քեզ թվում էր, որ այն մարդկային գրվածք է, որ դրա մեջ լավատեսություն կա»), «Դոկտոր Ֆաուստուսի» մասին («Այն մի ոտքով տասնվեցերորդ դարում է») և նրա անվեհեր թարգմանչուհու՝ Հելեն Լոու-Փորթերի մասին («Իմ հրատարակիչը՝ Ալֆրեդ Նոփֆը, բարեպաշտ հավատ ունի տիկին Լոուի՝ ինձ թարգմանելու կարողության հանդեպ»)։ Ռոդինը համարձակվել էր հիշատակել Ջեյմս Ջոյսին՝ իր սիրելի գրողներից մեկին։ Մանը խոստովանել էր, որ իր անգլերենն այնքան էլ լավ չէ, որպեսզի կարողանա լիարժեք գնահատել Ջոյսին։ Այնուամենայնիվ, նա «կարծում էր, որ Ջոյսի և իր միջև որոշակի նմանություն կա՝ նրանց ստեղծագործություններում առասպելի ունեցած դերի առումով»։

«Ուխտագնացության» մեջ Սոնթագի ներկայացրած երկխոսությունը քիչ ընդհանրություններ ունի օրագրում գրանցված զրույցի հետ։ Ռոդինը չի հասկանում, թե ինչպես էր նա կարողացել այդ ամենը հիշել։ Սակայն նա հաստատում է, որ Հեմինգուեյի մասին խոսել են։ Սոնթագը Մանին վերագրում է հետևյալ խոսքերը․ «Ենթադրում եմ՝ դուք սիրում եք Հեմինգուեյին։ Իմ տպավորությամբ՝ նա ամենաներկայանալի ամերիկացի գրողն է»։ Երեխաները շփոթվում են և մրմնջում, որ երբեք չեն կարդացել Հեմինգուեյ։ «Դե,- ասում է Թոմաս Մանը,- իսկ ո՞ր գրողներին եք սիրում»։ Նրանք հիշատակում են Ջոյսին, Կաֆկային, Տոլստոյին, Ռոմեն Ռոլանին և Ջեք Լոնդոնին։ Հետևում է ամբողջ պատմվածքի ամենազվարճալի նախադասությունը․ «Նա ասաց, որ մենք հավանաբար շատ լուրջ երիտասարդներ ենք»։

Բենջամին Մոզերը Ռոդինին հարցազրույց էր տվել 2019 թվականին գրած «Սոնթագ․ կյանքն ու ստեղծագործությունը» գրքի համար և համառոտ ներկայացրել էր նրա անցյալը։ Սակայն այս քաղցր ու խորաթափանց մարդն արժանի է ավելի ամբողջական պատմության։ Նա ծնվել է 1930 թվականին Կանզաս Սիթիում։ Նրա ծնողները Արևելյան Եվրոպայից ներգաղթած հրեաներ էին․ հայրը՝ Հունգարիայից, մայրը՝ Բելառուսից։ Մի ժամանակ Ռոդինի հայրը Չիկագոյի վոդևիլային բեմերում ջութակ էր նվագում և երգում, իսկ Մերիլի հորեղբայրը՝ Գիլ Ռոդինը, դարձավ սաքսոֆոնահար նվագախմբերում։ Երբ երիտասարդ Ռոդինը երաժշտական և թատերական ընդունակություններ ցույց տվեց, ընտանիքը որոշեց տեղափոխվել Լոս Անջելես՝ նրա կարիերան զարգացնելու համար։

Գիլ Ռոդինը եղբորորդուն ուղարկեց Ռայնհարդտի արվեստանոց՝ կատարողական արվեստների դպրոց, որը ղեկավարում էր ավստրիացի նշանավոր ներգաղթյալ ռեժիսոր Մաքս Ռայնհարդտը, որը հաստատվել էր Լոս Անջելեսում։ Ռոդինը հաջողության հասավ Ռայնհարդտի և նրա կնոջ՝ Հելենե Տիմիգի ջերմ ու բարեհամբույր ղեկավարության ներքո։  1943 թվականին  Ռայնհարդտի մահից հետո Լոս Անջելեսում նրա հիշատակին նվիրված միջոցառում կազմակերպվեց։ Ելույթ ունեցողների թվում էին Մանը, դե Հավիլանդը, Էդվարդ Ջ. Ռոբինսոնը, Մառլեն Դիտրիխը և տասներեքամյա Ռոդինը, որը ուսուցչի պատվին բանաստեղծություն արտասանեց։

Ռոդինը սկսեց դերեր ստանալ հոլիվուդյան ֆիլմերում։ 1942 թվականի «Սրինգահարը» ֆիլմում նա խաղաց հոգեբանական ծանր ապրումներ ունեցող հոլանդացի փախստական տղայի դեր։ Ի դեպ, ֆիլմը դրական արձագանք էր ստացել Մանի օրագրում («gut»՝ «լավ»)։ Ռոդինը նաև նկարահանվեց «Բեռնադետի երգը», «Ողջույն հաղթական հերոսին» ֆիլմերում, ինչպես նաև նացիզմի դեմ ուղղված այնպիսի ֆիլմերում, ինչպիսիք էին «Ադոլֆ Հիտլերի տարօրինակ մահը» և «Վարպետների ցեղը»։

Նրա ամենահիշարժան դերերից մեկը Մերվին Լերոյի կարճամետրաժ «Այն տունը, որտեղ ես ապրում եմ» ֆիլմում էր՝ հանդուրժողականության կոչով ստեղծված մի ֆիլմ, որը թողարկվեց 1945 թվականին և արժանացավ պատվավոր «Օսկարի»։ Ֆիլմում Ֆրենկ Սինատրան խաղում է ինքն իրեն։ Ստուդիայում «If You Are But a Dream»-ը ձայնագրելուց հետո Սինատրան դուրս է գալիս ծխելու և տեսնում է, թե ինչպես են մի խումբ տղաներ ծեծում հրեա երեխայի։ Ռոդինը խաղում է կռվարարներից մեկին։ Հետևում է այս երկխոսությունը․

Սինատրա․ Դուք երևի այն նացիստ մարդագայլերից եք, որոնց մասին կարդացել եմ։

Տղա․ Պարոն, դուք խելագա՞ր եք։

Սինատրա․ Ես չէ՛։ Ես ամերիկացի եմ։

Ռոդին․ Իսկ ի՞նչ եք կարծում, մե՞նք ինչ ենք։

Սինատրա․ Նացիստներ։

Սինատրան ուղղում է տղաների սխալ պատկերացումը և նրանց համար երգում է ֆիլմի վերնագրային երգը, որի հեղինակներն են ձախակողմյան ակտիվիստներ Աբել Միրոպոլը և Էրլ Ռոբինսոնը․ «Խաղահրապարակում գտնվող երեխաները / Այն դեմքերը, որ ես տեսնում եմ / Բոլոր ռասաներն ու կրոնները / Ահա թե ինչ է Ամերիկան ինձ համար»։ Սինատրան այն լավ է երգում, բայց Փոլ Ռոբսոնն այն ավելի լավ էր երգում։

Ռոդինը դեռ պատանեկան տարիների վերջում թողեց դերասանությունը՝ նախընտրելով իրեն ամբողջովին թաղել գրքերի ու երաժշտության մեջ։ Նրա մորաքույրը, որն ապրում էր Սոնթագների հարևանությամբ, Սյուզանին համարել էր նրա համար համապատասխան ընկեր՝ բավական խելացի ու զարգացած։ Նրանց միավորում էր ոչ միայն ամեն նոր ու ժամանակակից բանի հանդեպ ունեցած մոլուցքը (նրանք կանոնավոր հաճախում էին «Երեկոներ տանիքին» համերգաշարին, որտեղ Ստրավինսկին հաճախ էր հանդես գալիս), այլև նույնասեռական կողմնորոշումը։ Միասին նրանք ուսումնասիրում էին Լոս Անջելեսի նույնասեռական միջավայրը՝ թաքուն հաճախելով Վեսթ Հոլիվուդի «Ֆլամինգո» ակումբ և Սանտա Մոնիկայի «Թրոփիքալ Վիլիջ»։ Սոնթագի արխիվում պահպանվել է այդ ժարգոնի հմայիչ հինգ էջանոց բառարան՝ «bi», «drag», «butch», «daisy chain», «rim» և «69» բառերի բացատրություններով։ Մի անգամ Սոնթագը, Ռոդինը և Մարումին՝ հետերոսեքսուալ, բայց արկածախնդիր ընկերը, փորձեցին այն, ինչ իրենք «օրգիա» էին անվանել, սակայն ամեն ինչ ավարտվեց խայտառակ ու ամենևին ոչ էրոտիկ արդյունքով։ Դա տեղի ունեցավ Մանի հետ նրանց հանդիպման մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում։ Այն փաստը, որ Մանն ինքը նույնասեռական թեմաներով պատմվածքներ էր գրել, հանդիպումն ավելի հետաքրքրական ու սուր երանգով էր օժտում։ Հանդիպման մասին Սոնթագի առաջին պատմվածքում այդ միտքը գեղեցիկ շրջասությամբ է ձևակերպված․ «Մենք Թոմաս Մանի սիրահարներն էինք, ոչ թե միմյանց»։

Ռոդինն ու Սոնթագը հեռացան միմյանցից 1950-ականների սկզբին, երբ երկուսն էլ սովորում էին Չիկագոյի համալսարանում։ (Սոնթագը դպրոցն ավարտել էր տասնհինգ տարեկանում, և նա ու Ռոդինը Մանին այցելել էին համալսարանական արձակուրդների ընթացքում՝ տուն վերադառնալով։) Լարվածության պատճառներից մեկը Սոնթագի հանկարծակի ամուսնությունն էր 1951 թվականին՝ Չիկագոյի համալսարանի իր դասախոսներից մեկի՝ Ֆիլիպ Ռիֆի հետ։ «Մենք երկուսս էլ բավական փակ էինք մեր անձնական կյանքի հարցում,— ասաց Ռոդինն ինձ,— և դա ավելի էր մեծացնում լարվածությունը»։ Այդ տասնամյակն, իհարկե, մղձավանջային ժամանակաշրջան էր նույնասեռական լինելու համար։ Ռոդինն ինքը 1961 թվականին ամուսնացավ հոգեբան Ջիլ Շվաբի հետ և չորս երեխա մեծացրեց։ Նա զբաղվեց ակադեմիական աշխատանքով՝ տարբեր հաստատություններում դասավանդելով փիլիսոփայություն և գրականություն։ Միաժամանակ Միչիգանի Գրանդ Ռեփիդս քաղաքում ղեկավարում էր արտհաուս  կինոթատրոն։ Ավելի ուշ նա վերադարձավ Հարավային Կալիֆոռնիա և դարձավ Մաունթ Սենթ Մերիի համալսարանի «Ուիքենդ քոլեջի» դեկան։ Նրա ութսունամյակի առթիվ դուստրը և որդիները Լոս Անջելեսում վարձեցին «Silent Movie Theatre»-ն ու կազմակերպեցին Մերիլ Ռոդինի փառատոն։

1990 թվականին՝ «Ուխտագնացության» հրապարակումից երեք տարի անց, Ռոդինն ու Սոնթագը կրկին հանդիպեցին՝ այս անգամ Սան Ֆրանցիսկոյում։ Հին տարաձայնությունները մոռացվեցին, և նրանք լավ լեզու գտան։ Սակայն Ռոդինը նրան ասաց, որ Մարումը զայրացած էր՝ իրեն պատմությունից ամբողջությամբ դուրս թողնելու համար։ Սոնթագը պնդում էր, թե մոռացել էր նրա մասին, սակայն նրա անհետացումը ավելի լավ է բացատրվում գրական, քան հիշողության պատճառներով։ «Ուխտագնացության» հիմնական հնարքն այն է, որ երկու ինքնավստահ ամերիկացի պատանիներ համարձակվում են ներխուժել եվրոպական մշակույթի սրբավայր։ Ռոդինը ներկայացվում է որպես մարդ, որն անում է «աներևակայելի» զանգը, մինչդեռ Սոնթագը սարսափահար փախչում է սենյակից։ Իրականում զանգը կատարել էր հենց Մարումը, և նրա համար դա պատահական համարձակ քայլ չէր։ Նա ծնվել էր Գերմանիայում և 1939 թվականին փախստական ծնողների հետ եկել էր Միացյալ Նահանգներ։ Ավելին, նա կապ ուներ Ման ընտանիքի հետ․ նրա մորաքույրը՝ հոգեբան Օլգա Մարումը, Մյունխենում ճանաչում էր Կատյա Մանին։ Հետագայում Մարումը դարձավ Հոլիվուդում ռեժիսորի օգնական՝ աշխատելով «Շրջանավարտը», «Ռոզմարիի երեխան» և այլ ֆիլմերի վրա։ Նա մահացել է 2021 թվականին։

Ի՞նչն էր իրականում ընկած Մանի հետ հանդիպման առիթով Սոնթագի ունեցած «ամոթի» զգացման հիմքում, եթե նրա կիսագեղարվեստական պատմվածքն իսկապես արտացոլում էր իր իրական վերաբերմունքը։ Օրագիրը՝ առաջին արձանագրությունը, նման զգացումների մասին քիչ հուշումներ է տալիս։ Ընդհակառակը, նա կարծես մի փոքր հարբած լիներ այդ ամենից․ ոչ միայն գրի էր առնում Մանի ասածները, այլև մանրամասն նկարագրում էր նրա հագուստը («բեժ կոստյում, մուգ կարմիր փողկապ, սպիտակ կոշիկներ») և խոսելու ձևը («դանդաղ և հստակ»)։ Օրագրի լուսանցքում արված նշումներից մեկը հուշում է, որ Մանը ներողություն էր խնդրել իր «անբավարար պատասխանների» համար՝ պատճառաբանելով իր «անգլերենի վատ իմացությունը»։ Սակայն էջերից մեկի վերևում կա շատ ավելի կտրուկ դատողություն․ «Հեղինակի մեկնաբանությունները պարզունակությամբ դավաճանում են նրա գրքին»։ Այն գրված է մնացած տեքստից տարբեր թանաքով և այնպիսի տեսք ունի, կարծես ավելի ուշ է ավելացվել։

Չհրապարակված «Թոմաս Մանի տանը» պատմվածքը նույնպես առանձնապես չի անհանգստանում Մանի «խրատական ձևակերպումների» համար։ Իրականում այնտեղ նրա խոսքերից գրեթե ոչինչ չի մեջբերվում․ ամբողջ պատմվածքը նվիրված է հանդիպմանը նախորդող շնչակտուր սպասմանը։ Սակայն այնտեղ կա մի ուշագրավ դիտարկում այդ տեսարանի փոխհարաբերությունների մասին։ Տուն հասնելուն պես Սոնթագին անհանգստացնում է այն գիտակցումը, որ Մանը սպասում էր իրենց։ Նա «այնքան ուշադիր էր, այնքան լարված»։ Սոնթագը ենթադրել էր, որ մեծ մարդը կզայրանա այդ անսպասելի ներխուժումից, բայց, այնուամենայնիվ, «մեզ իր ժամանակից մի քանի րոպե կհատկացնի»։ Նա կասեր․ «Այո՛, այո՛, երեխաներ, ի՞նչ եք ուզում իմանալ»։ Փոխարենը նա կարծես «ինքն էլ որոշակի լարվածության մեջ էր»։ Կատյա Մանը նույնպես նյարդային էր։ «Սարսափելի էր, ուղղակի ավելի քան սարսափելի»։ Մանը չէր կարողացել խաղալ կայսերական հանճարի դերը․ նա չափազանց սովորական մարդ էր։

Միանգամայն հավանական է, որ Մանին անհանգստացնում էր այն, թե ինչ են իր մասին մտածում այս խելացի պատանիները։ Ջոյսի հիշատակումը կարող էր արթնացնել նրա վախը, թե ինքը հետ է մնում գրական մոդեռնիզմի առաջապահ դիրքերից։ Եվ իրոք, Սոնթագի՝ Մանի գնահատականը շուտով սկսեց իջնել։ 1950 թվականի հունիսին նա օրագրում գրել էր․ ««Կախարդական լեռը», ցավոք պետք է ասեմ, սկսում է ինձ համար կարերից քանդվել։ Գուցե այն, ի վերջո, մեծագույն վեպը չէ»։

Հետագա տարիներին Սոնթագը կարծես թոթափեց Մանի ազդեցությունը՝ ավելի բարձր գնահատելով Պրուստին, Կաֆկային և Բեքեթին։ «Մեկնաբանության դեմ» էսսեում նա քննադատում էր Մանի ստեղծագործության մեջ անմիջական ուժի պակասը․ «Երբեմն գրողն այնքան անհանգիստ է լինում իր արվեստի մերկ ուժի առաջ, որ հենց ստեղծագործության ներսում է տեղադրում դրա հստակ ու բացահայտ մեկնաբանությունը՝ թեկուզ փոքր-ինչ ամաչելով, իր  լավ ճաշակի մի փոքրիկ հպումով։ Թոմաս Մանը նման չափազանց համագործակցող հեղինակի օրինակ է»։ Մանի լաբիրինթոսային ստեղծագործությունների բազմաթիվ ընթերցողներ այս ձևակերպումը գուցե տարօրինակ համարեն, բայց գուցե այն արձագանքն է այն օրվա նրա պահվածքի։

Մանի անհանգստությունը գուցե ավելի խոր արմատներ ուներ։ 1949 թվականի դեկտեմբերի 28-ի իր օրագրում Սոնթագի և մյուսների հետ հանդիպումը նա արագորեն ամփոփում է․ «Կեսօրից հետո՝ հարցազրույց երեք չիկագոցի ուսանողների հետ «Կախարդական լեռան» մասին»։ Նրան այլ հարցեր էին տանջում։ «Երեկ ավարտեցի «Մի ամսագրի առիթով» էսսեն,- գրել էր նա։- Այն հրապարակելուց առաջ արժե լավ մտածել, քանի որ կարող է այստեղ իմ կործանման պատճառը դառնալ»։

Այս հոդվածը, որի ներշնչման աղբյուրը շվեյցարական Extempore պարբերականն էր, պետք է լիներ հակակոմունիստական հիստերիայի դատապարտում՝ Զոլայի «J’Accuse»-ի ոճով։ Մանին մեղադրել էին կարմիրների հանդեպ համակրանք ունենալու և «համակիր ճանապարհորդի» դիրքորոշում ցուցաբերելու համար։ Այդ թույնով լի հարձակումները նրան հիշեցնում էին Գերմանիան մինչ 1933 թվականը։ «Մի ամսագրի առիթով» հոդվածը, որը հավանաբար նախատեսված էր Aufbau-ի համար, ողբում էր Ամերիկայի «սարսափելի բարոյական անկումը», դատապարտում էր լրատվամիջոցներում «ֆաշիստական մթագնումը» և քննադատում Իրանի շահին ցուցաբերվող աջակցությունը։ Այն երբեք չհրապարակվեց։ 1952 թվականին Մանը կրկին աքսորվեց՝ կյանքի վերջին տարիներն անցկացնելով Շվեյցարիայում։ Երբ պուդել Նիկոն սատկեց, նրան փոխարինող շանը անվանեցին Ալջեր՝ Ալջեր Հիսի² անունով։

Եթե միանգամայն անհավանական կերպով Մանը իր հյուրերին բացահայտեր իր անձնական պայքարները, արդյո՞ք Սոնթագը նրան ավելի բարձր կգնահատեր։ Պարտադիր չէ։ «Ուխտագնացության» մեջ նա արհամարհանքով է վերաբերվում գրողի քաղաքական գործունեությանը․ «Մանը Ռուզվելտի բարեպաշտ Ամերիկայում մարգարեի հեղինակություն ուներ՝ հռչակելով Հիտլերյան Գերմանիայի բացարձակ չարիքը և ժողովրդավարությունների մոտալուտ հաղթանակը։ Արտագաղթը չէր թուլացրել նրա՝ ներկայացուցչական կերպար լինելու ոչ ցանկությունը, ոչ էլ տաղանդը»։

Ի հակադրություն նրա՝ Սոնթագը շարժվում էր դեպի մի տեսակ էրոտիզացված գեղագիտություն։ 1964 թվականի «Նոթեր «Քեմփի» մասին» էսսեում  նույնասեռական զգայունությունը, որն ինքը Մերիլ Ռոդինի հետ ուսումնասիրել էր, ներկայացվում է որպես «հեռացած, ապաքաղաքականացված կամ առնվազն ոչ քաղաքական»։ Հետագայում նա վերանայեց քաղաքական արվեստի վերաբերյալ իր դիրքորոշումները, սակայն Մանը նրա մեծությունների պատկերասրահում այլևս երբեք չվերականգնեց իր նախկին փայլը։

Դժվար չէ պատկերացնել, թե ինչ կարող էր ասել Մանը, եթե իրեն ներկայացվեր Սոնթագի ամոթի երկընտրանքը։ Նա վաղուց էր խորհում խարիզմատիկ արվեստագետի խնդրի, ինչպես նաև գեղագիտական պաշտամունքների թաքնված վտանգների մասին։ Այդ թեման անցնում է Սոնթագի այն ժամանակվա սիրելի վեպի՝ «Կախարդական լեռան» միջով և ամբողջությամբ պարուրում է «Դոկտոր Ֆաուստուսը»՝ հանճարի և խելագարված ազգի պատմությունը։

Մանը գուցե պնդեր, որ արտաքուստ ձանձրալի ու սովորական լինելն ունի ոչ միայն բարոյական, այլև գեղարվեստական արժանիք։ Դա մոլուցքի դեմ մի տեսակ պաշտպանություն է։ Մեծության պաշտամունքը լավագույն դեպքում հանգեցնում է հիասթափության, իսկ վատագույն դեպքում՝ վագներական Հիտլերի սանձազերծած խելագարությանը։ Ամեն մի ուխտագնացություն կասկածելի է․ հենց այդ պատճառով Մանը արհամարհում էր Բայրոյթի Վագների սրբավայրը։

«Միայն շատ երիտասարդների համար է հիացմունքն ու պաշտամունքը նույն բանը»,— գրել է նա։

ԱԼԵՔՍ ՌՈՍ

Թարգմանությունը՝ Գայանե Պողոսյանի

Աղբյուրը՝ այստեղ

1. Խոսքը The New Yorker-ի մասին է ↩︎
2. Ալջեր Հիսը ամերիկացի իրավաբան և պետական պաշտոնյա էր, որը հայտնի է դարձել Սառը պատերազմի տարիներին՝ Խորհրդային Միության օգտին լրտեսություն անելու համար մեղադրվելու և դրան հաջորդած աղմկահարույց դատական գործընթացների պատճառով։ ↩︎