– Անցյալ տարի լույս տեսավ քո անդրանիկ գիրքը՝ «Մենք ձեզ կզանգահարենք» պատմվածքների ժողովածուն։ Ուզում եմ իմանալ՝ զանգահարեցի՞ն։ Կամ այլ կերպ՝ ի՞նչ արձագանքներ ունեցավ գիրքը։
– Կարծում եմ՝ ամեն գիրք իր ձեւով «զանգում» է ընթերցողին, ու թեեւ զանգի ձայնը միշտ չէ որ բարձր է, բայց կարեւորը՝ լսվում է։ Այո’, արձագանքներ եղան, ու շատ կարեւոր էր ինձ համար հենց այն փաստը, որ մարդիկ կարդում էին ու մտածում։ Լավ, անկեղծ մեկնաբանություններ էին լինում, շնորհակալ եմ դրա համար։
– Գրքի պատմվածքները, որ տպվում էին «Գրողուցավում», բավականին լավ արձագանք էին ունենում։ Գրողներ, լրագրողներ, քննադատներ, գրականությամբ հետաքրքրվող մարդիկ բավականին ոգեւորված են խոսել քո պատմվածքների մասին, Վարդան Ջալոյանը վերլուծել է քո մի պատմվածքը։ Սակայն քննադատությունը կարծես չանդրադարձավ արդեն հրատարակված գրքին։ Ի՞նչ ես կարծում՝ ինչո՞ւ։
– Շատ շնորհակալ եմ այդ լավ խոսքերի համար։ Ինչ վերաբերում է քննադատությանը՝ գուցե մի քանի պատճառ կա։ Չէ՞ որ դա բնորոշ է մեր գրական դաշտին, որտեղ քննարկումները քիչ են։ Հա, ճիշտ ես ասում՝ մինչ գիրքը որոշ արձագանքներ կային, ինչը շատ կարեւոր ու արժեքավոր էր ինձ համար։ Բայց բուն ժողովածուի հրապարակումից հետո կարծես գրավոր քննադատական խոսքը պակասեց։ Միգուցե ընդհանուր համատեքստի պատճառով՝ մեզ մոտ քիչ են գրական վերլուծական հրապարակումները, կամ էլ պարզապես այդ մշակույթն այնքան ակտիվ չէ։ Բայց կուզեի, որ լիներ՝ դրանից միայն կշահեինք բոլորս։
– Դու ինքդ նաեւ գրականագետ ես։ Հինգ տարի սովորել ես համասարանում, հիմա էլ դասախոսում ես։ Գրաքննադատության այս անգործության համար քեզ մեղավոր չե՞ս համարում։ Եվ ի՞նչ է պետք անել, որ գրաքննադատությունն արթնանա։
– Գրականագիտական հոդվածներ ունեմ ԵՊՀ -ի ՈՒԳԸ գիտական հոդվածների ժողովածուում։ Բայց այո` մեղավոր եմ, քանի որ հետո դադարեցրի հոդվածներ գրելը։ Ես էլ եմ այն սերնդի մասը, որը սովորել է գրականագիտություն, բայց երբեմն ավելի հեշտ է գնահատականներ տալ բանավոր զրույցում, քան նստել ու գրի առնել վերլուծությունը։ Ուսանողներիս հետ շատ եմ խոսում վերլուծական մտածողության մասին, բայց այդ գիտակցված պրակտիկան պիտի նաեւ անձամբ անես, օրինակ ցույց տաս։ Միգուցե իմ սերունդը պիտի ավելի շատ գրի ու հրապարակվի, որ օրինակ դառնա։ Ներկայում շատ թյուր կարծիքներ կան, առհասարակ, գրողների ու գրականության մասին։ Շատերը նույնիսկ առանց կարդալու կարող են ասել ու պիտակավորել` «հիմա գրականություն չկա» եւ նման բաներ, ինչը, իհարկե, ոչ միայն չկարդալու, գրականությանը չհետեւելու հետ է կապված, այլեւ հենց գրականագիտական խոսքի պակասի:
– Այսինքն, գրականագիտությունը կամ էս դեպքում քննադատությունը այն միջնորդն է, որը օգնելու է մարսել գրական տեքստը, ճի՞շտ եմ հասկանում։ Որովհետեւ տպավորություն կա, որ գրողի գիրը լրացուցիչ մեկնաբանության կարիք չունի, ինքն իր բացատրությունը կրում է իր մեջ։ Այստեղից էլ գրողների հաճախ բացասական վերաբերմունքը գրաքննադատությանը։ Կուզեի իմանալ՝ քեզ համար, որպես գրողի արդյո՞ք քննադատական վերլուծությունը կարեւոր է։
– Կարծում եմ`այո, գրականագիտությունը կամ քննադատությունը, այսպես ասած, միջնորդի դեր ունի։ Եվ հարցը միայն այն չէ , որ տեքստը վերլուծության կարիք ունի, այլ այն, որ քննադատությունը ընթերցողին կստիպի ոչ միայն ուրիշ անկյան տակ տեսնել տվյալ գրական գործը, այլեւ հենց իրեն վերլուծելու, մտածելու առիթ կտա։ Եվ այս դեպքում ընթերցողը եւս կարող է ասել ինչի հետ է համաձայն, ինչի հետ՝ ոչ։ Բայց այստեղ, կարծում եմ, կարեւոր է նաեւ հիմնավորումը, թե ինչու ես այդպես կարծում կամ մեկնաբանում։
– Իբրեւ գրականագետ ինչպե՞ս կբնորոշեիր քո գիրքը, քո պատմվածքները պատկանո՞ւմ են կամ հարո՞ւմ են ինչ-որ ուղղության, ովքե՞ր են դրա հերոսները, ո՞ր տարածության ու ժամանակի մեջ է ծավալվում նրանց կյանքը, ի՞նչ են պատմում նրանք ընթերցողին՝ այսօրվա, վաղվա։
– Իրականում դժվար է խոսել, մեկնաբանել, երբ խոսքը քո գրքի մասին է, բայց փորձեմ։ Իմ գրքի հերոսները մարդիկ են, որոնք բախվում են տարբեր խնդիրների՝ բռնության, սոցիալական անարդարության, ինչպես նաեւ կարծրատիպայային տարբեր մոտեցումների, որոնք վճռորոշ դեր են խաղում իրենց կյանքում։ Ուստի, շատ հաճախ հերոսները մնում են իրենց խնդիրների հետ մենակ՝ պայքարելով հասարակության թյուր ընկալումների եւ երբեմն էլ` անգամ սեփական անձի հանդեպ դրսեւորվող անարդարությունների դեմ։
– Կա «մեկ գրքի գրող» երեւույթը, երբ բավականին տաղանդավոր մարդիկ մի գիրք հրատարակելուց հետո դադարում են գրել։ Իրականում առաջին գիրքը դժվար հաղթահարելի սահման է։ Բայց դու այդ սահմանը հաջողությամբ հաղթահարեցիր ու արդեն մի քանի պատմվածք ունես հրապարակված գրքից հետո, որոնք «Գրողուցավ» կայքում են։ Կուզեմ մի քիչ ավելի խոսես գրքից հետո տեղի ունեցած փոփոխության մասին։ Ի վերջո, ընդունված է համարել, որ գիրքը ամփոփում է մի որոշակի շրջան, իսկ դա նշանակում է, որ գրքից հետո պետք է ինչ-որ նորություններ ակնկալել հեղնակի ստեղծագործության մեջ։
– Այո, առաջին գիրքը սահման է կարծես դնում, որը ինչ-որ չափով եւ՛ պատասխանատվություն է, եւ՛ նորի համար ինչ-որ սկիզբ։ Սկիզբ, որը առաջին գրքից հետո դադար է պահանջում։ Ինչ-որ մի բան կտրուկ փոխվում է ներսումդ եւ հասկանում ես, որ հաջորդ գրքի համար նոր փուլի պետք է հասնես։ Այս պահին ինձ հետաքրքրում են թեմաներ, որոնք գուցե առաջին գրքում չէի համարձակվի գրել։ Մի քիչ ավելի անկեղծ, ավելի համարձակ, ավելի հեգնական բաներ, ավելի…Կարծում եմ՝ հենց դա է գրքից հետո կարեւոր փոփոխությունը․ ազատություն ինքդ քեզ ուրիշ կերպ արտահայտելու։
– Մեր հանրության մեջ՝ թե բանավոր, թե գրավոր խոսքում «գրականություն չկա»-ն ունի իր այսպես ասած քույր քաղաքը, որն է՝ ո՞ւր են մտավորականները։ Այս արտահայտությունը տեղ ունի հատկապես քաղաքացիական ու քաղաքական պայքարի ակտիվացման շրջանում։ Այս հարցը ուղղում եմ քեզ՝ ո՞ւր են մտավորականները։ օրինակ՝ երիտասարդ գրողը ի վերջո պարտավո՞ր է դիրքոոշում ունենալ քաղաքական գործընթացների նկատմամբ, ինչ-որ դիրք բռնել, մասնակցել հանրահավաքների եւ այլն։
– «Գրականություն չկա»-ն կամ «Ո՞ւր են մտավորականները» հնչում են որպես մեղադրանք, ընդ որում՝ հաճախ մանիպուլյատիվ։ Այն արտահայտում է մի տեսակ հիասթափություն, բայց նաեւ թաքնված պահանջ՝ «ես կուզեի, որ ձեր խոսքը իմ պահանջի ձայնակցումը լիներ»։ Սա այդպես էր նաեւ խորհրդային տարիներին, երբ գրողից ակնկալվում էր «ժողովրդի խիղճը» լինել՝ հաճախ պետության կամ գաղափարական շրջանակների սահմանած ձեւով։ Երբ քաղաքացիական պայքարը թեժանում է, շատերը փնտրում են հանրային ֆիգուրներ, որոնց վրա կարող են արդարության հույս դնել։ Բայց երբեմն այդ ակնկալիքը ասում է` «արտահայտիր իմ կարծիքը» կամ «մերժիր չեզոքությունը»։ Ի վերջո, գրականությունը քարոզչություն չէ։ Այն կարող է արտահայտել խորը սոցիալական ու քաղաքական բովանդակություն, բայց դա սովորաբար չի լինում ինչպես ելույթը հարթակից կամ կոչը։ Եվ դա շատերին նյարդայնացնում է։ Գրողը պարտավոր չէ լինել պայքարի լիդեր կամ հանրահավաքում ելույթ ունեցող։ Բայց նա չի ազատվում պատասխանատվությունից. ինքը որոշում է, թե ինչ ձեւով մասնակցի կյանքին՝ գրելով, լռելով, քննարկելով…
– Գրողուցավը ժամանակին ստեղծվել էր որպես պայքարի հարթակ, որտեղ գրողը իր դիրքորոշումն է հայտնում իր ստեղծագործություններով, հոդվածներով ու հարցազրւյցներով։ Մենք վստահ էինք, որ գրականությունը ունի վերափոխիչ ուժ, եւ չէինք սխալվում։ Ես կուզենայի իմանալ՝ ինչ է քեզ համար գրողուցավը, արդյո՞ք համարում ես քեզ «Գրողուցավի» հեղինակ, ինչպես «Գրողուցավն» է համարում, կամ այլ կերպ ասած՝ արդյո՞ք մեր սերը փոխադարձ է։ Իհարկե, ավելորդ է նշել, որ այստեղ անկեղծությունն ամենակարեւորն է։ Եվ, իհարկե, եթե կա բան, որ քեզ դուր չի գալիս «Գրողուցավում», դա էլ հետաքրքիր կլինի լսել։
– Եթե ուղղակի ասեմ, որ իմ ու Գրողուցավի սերը փոխադարձ է, նշանակում է` ոչինչ չասեմ։ «Գրողուցավը» իմ տունն է։ Որպես հեղինակ ես ինձ «տանն» եմ զգում։ Իմ ասելիքը, մտքերը, հերոսները… «Գրողուցավում» իրենց տեղն ու ձեւն են ստանում։ Իմ շատ պատմվածքներ հենց «Գրողուցավում» են տպվել ու տպվում (ես այստեղ աճել եմ ու դեռ աճելու տեղ ունեմ): Առհասարակ, «Գրողուցավը» իր նշաձողով ու ճանապարհով տարբերվում է շատ գրական հարթակներից ։ Դա առաջին հերթին, այսպես ասած, պահանջված ստանդարտներից դուրս լինելն է։ Բնականաբար, այն ունի իր ստանդարտները, բայց նաեւ գրողը ազատ է իր մտքերը, գաղափարները արտահայտելու համար։ Պատահական չէ, որ երբ սկսում ես տպագրվել «Գրողուցավում», այնտեղից էլ «հեռանալ» չես ուզում. գտնում ես քեզ, ավելին, գտնում ես տուն հենց քո հերոսների համար, որոնց ձայնը հենց «Գրողուցավն» է լսելի դարձնում։
– Իբրեւ ամփոփում քո ծրագրերից կուզենայի խոսենք՝ ի՞նչ ստեղծագործական փուլում ես, ի՞նչ ես ծրագրում իրականացնել, ե՞րբ սպասենք նորությունների։
– Նոր պատմվածքներ կլինեն, որոնք ընթերցողները «Գրողուցավում» կկարդան։ Մի ստեղծագործական ծրագիր էլ ունեմ, որն արդեն սկսել եմ իրականացնել։ Դրա մասին դեռ շատ շուտ է խոսելը, բայց հավատացեք` «Գրողուցավը» առաջինը կիմանա։
Զրուցեց Արփի Ոսկանյանը
