Սմբատ Հովհաննիսյան/Անկեղծությունն ընդդեմ ամբոխահաճության․ հանրային դիսկուրսի սահմաններն ըստ Գրիգոր Արծրունու

Գրիգոր Արծրունու «Մամուլի կոչումը» (1886 թ.) հոդվածը հայ ինտելեկտուալ պատմության և հասարակական մտքի առանցքային աշխատություններից է։ Գրված լինելով գաղափարական բախումների և ազգային ինքնագիտակցության վերելքի շրջանում՝ այն դուրս է գալիս լրագրային էթիկայի նեղ շրջանակներից՝ վերածվելով հանրային դիսկուրսի, քաղաքական պատասխանատվության և հասարակական բարոյականության վերաբերյալ հայեցակարգային քննության։ 

Արծրունին տեքստում հանդես է գալիս միաժամանակ երկու դիտանկյունից. մի կողմից՝ որպես մամուլի գործունեության սկզբունքային հիմքերի քննադատ, մյուս կողմից՝ որպես քաղաքական մտածող, որն ուսումնասիրում է հասարակական կարծիքի ձեռնածման համակարգային մեխանիզմները։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս վերլուծել ինչպես լրագրական պրակտիկայի միկրոդինամիկան, այնպես էլ դրա մակրոսոցիալական հետևանքները՝ քաղաքացիական գիտակցության և ազգային ինքնաճանաչման համատեքստում։

Հեղինակի առաջադրած հիմնարար չափանիշը մամուլի օրինավորության (լեգիտիմության) հարցում համոզմունքի անկեղծությունն է։ Նման մոտեցումը խնդրի քննությունը տեղափոխում է զուտ քաղաքական դիրքորոշումների գնահատման դաշտից դեպի արժեբանական հարթություն։ Անկեղծ համոզմունքը դիտարկվում է որպես այն սահմանագիծը, որը օրինավոր հրապարակախոսությունը տարանջատում է նպատակային ձեռնածումից՝ անկախ գաղափարական ուղղվածությունից։ Արծրունու ձևակերպած դրույթները՝ անկեղծության պահանջի, ամբոխահաճության, գիտակցված կեղծիքի և ժամանակի պահանջներին շահադիտաբար հարմարվելու վերաբերյալ, տեսականորեն աղերսվում են արդի մեդիա-հետազոտությունների և քաղաքական հաղորդակցության հիմնարար պարադիգմների հետ։ Տեքստում արծարծված խնդիրները նախանշում են այն ռիսկերը՝ ամբոխահաճությունից մինչև կարծիքների շուկայի կոմերցիալացում, որոնք լայնորեն ուսումնասիրվում են ժամանակակից տեղեկատվական հասարակության համատեքստում։

Հոդվածի առանցքային թեզերից մեկը գաղափարական բազմակարծության օրինավորումն է (տե՛ս բնագրի IV և V բաժինները)։ Արծրունին տարանջատում է սխալվելը կեղծելուց՝ փաստարկելով, որ ցանկացած գաղափարախոսություն, եթե հիմնված է անկեղծ համոզմունքի վրա, արժանի է հարգանքի։ Այս մոտեցումը տրամաբանորեն համահունչ է քաղաքական փիլիսոփայության մեջ Շանտալ Մուֆի (Chantal Mouffe) մշակած «մրցակցային բազմակարծության» (agonistic pluralism) հայեցակարգին, ըստ որի՝ ժողովրդավարական համակարգը պահանջում է ոչ թե հակառակորդի բացառում (անտագոնիզմ), այլ նրա դիրքորոշման օրինավորության ճանաչում որպես գաղափարական մրցակցի (Mouffe, 2000, 2013)։ Քաղաքական դաշտը, այս տեսանկյունից, կառուցվում է ոչ թե ոչնչացման ենթակա թշնամու, այլ օրինավոր ընդդիմախոսի առկայության պայմաններում։ Արծրունու այն ընկալումը, թե անկեղծ սխալականությունը չի խաթարում հանրային դիսկուրսը, համապատասխանում է նաև Հաննա Արենդտի (Hannah Arendt) պնդումներին առ այն, որ քաղաքական ոլորտը բնութագրվում է կարծիքների բազմազանությամբ և փաստական ու բանական ճշմարտությունների բարդ փոխհարաբերությամբ (Arendt, 1958, 1967)։ 

Կարելի է արձանագրել, որ Արծրունու թիրախավորած գաղափարազուրկ շահարկումը խարխլում է հենց այն հարթակը, որը ժամանակակից քաղաքական փիլիսոփայության մեջ հայտնի է որպես «հանրային ոլորտ» (öffentlichkeit)։ Ըստ Յուրգեն Հաբերմասի (Jürgen Habermas) հայտնի սահմանման՝ դա բանական-քննադատական (rational-critical) դիսկուրսի տիրույթ է, որտեղ հաղորդակցությունը պետք է հիմնված լինի արդարացված փաստարկումների վրա (Habermas, 1989)։ Անուղղակիորեն դիտարկելով մամուլը որպես այդ ոլորտի կառուցվածքային հենք՝ Արծրունին ցույց է տալիս, որ անկեղծության կորուստը վերացնում է բանական դիսկուրսի հնարավորությունը։

Տեքստի քննադատական բաժինները (VI-VIII) հասցեագրված են այն մամուլին, որը հարմարվում է զանգվածների «ստոր ինստինկտներին (բնազդներին)» և սպասարկում է նեղ խմբային շահեր։ Նման վերլուծությունը մեթոդաբանական ընդհանրություններ ունի Էդվարդ Հերմանի և Նոամ Չոմսկու (Edward S. Herman & Noam Chomsky) մշակած «Համաձայնության արտադրության» (Manufacturing Consent) տեսության հետ, որտեղ նկարագրվում են մեդիայի գործունեությունը կանխորոշող «զտիչները»՝ սեփականություն, գովազդ, աղբյուրների կախվածություն և այլն (Herman & Chomsky, 1988)։ Ուշագրավ է, որ տասնամյակներ առաջ Արծրունին արդեն իսկ ախտորոշել էր համանման մեխանիզմներ՝ քննադատելով այն օրգաններին, որոնք աճուրդով են վաճառում իրենց համոզմունքները՝ սպասարկելով փառասերների ու նյութասերների անձնական ձգտումները։ Մամուլը կաշառելու պատրաստակամ անձանց մասին նրա հիշատակումը գործառութային առումով համապատասխանում է տնտեսական և գովազդային ճնշումների գործոնին։ Միաժամանակ, արդարացնելով հասարակության վնասակար հակումները հանուն շահույթի, նման մամուլը ենթարկվում է այն երևույթին, որը Պիեռ Բուրդյոն (Pierre Bourdieu) արդի շրջանում անվանել է «լսարանային վարկանիշների բռնապետություն» (tyranny of audience ratings)։ Սա, ըստ էության, հանգեցնում է խորհրդածական մակարդակի անկման և զգայացունց (սենսացիոն) նյութերի գերակայության (Bourdieu, 1998)։

Քննելով մամուլի կեղծ դիմակի և հարմարվողականության խնդիրը՝ Արծրունին շոշափում է տեքստի և իրականության փոխհարաբերության հարցը։ Այս համատեքստում մամուլի գործառույթը կարելի է վերլուծել Ժակ Դերիդայի (Jacques Derrida) ձևակերպած «ֆարմակոնի» (pharmakon)՝ միաժամանակ որպես դեղ և թույն հանդես գալու հայեցակարգի պրիզմայով (Derrida, 1981)։ Ըստ Արծրունու՝ մամուլը կոչված է առաջնորդել հասարակական կարծիքը (որպես «դեղ»), սակայն անկեղծության բացակայության դեպքում այն վերածվում է հասարակությունը մոլորեցնող գործոնի («թույն»)։ Այսպիսով, մամուլը զրկվում է իրականությունը ճշգրիտ հարցադրումների ենթարկելու ընդունակությունից՝ խաթարելով հասարակության պատմական ճանաչողությունը։ Հոդվածում նկարագրված «ժողովուրդը ուզում է խաբված լինել,— և մենք էլ նրան կը խաբենք» իրավիճակը տրամաբանորեն նախանշում է արդի «հետճշմարտության» (post-truth) ֆենոմենը, երբ օբյեկտիվ փաստերն ավելի քիչ ազդեցություն ունեն, քան հույզերն ու անձնական համոզմունքները (Oxford Dictionaries, 2016)։ Զիգմունտ Բաումանի (Zygmunt Bauman) բնորոշած «հեղուկ» արդիականության (liquid modernity) պայմաններում (Bauman, 2000), ինչպես նաև ժամանակակից ալգորիթմական «արձագանքման խցիկների» (echo chambers) և «զտիչի պղպջակների» (filter bubbles) միջավայրում ստեղծվում են պայմաններ, որտեղ մարդիկ մեկուսանում են այլընտրանքային տեղեկատվությունից (Pariser, 2011; McIntyre, 2018)։ Նման տրամաբանությունը ծնում է «զգացմունքային հանրույթներ» (affective publics) (Papacharissi, 2015), ինչի վտանգավորությունը Արծրունին ձևակերպել էր որպես ամբոխի կույր կրքերին տուրք տալու և հովանավորելու երևույթ։

Ամփոփելով կարելի է արձանագրել, որ Գրիգոր Արծրունու «Մամուլի կոչումը» հոդվածը խթանում է լրատվամիջոցի ինստիտուցիոնալ դերի հիմնարար վերանայումը. արդյոք այն զուտ տեղեկատվություն փոխանցող և հասարակական կրքերն արտացոլող հարթա՞կ է, թե՞ ինտելեկտուալ վավերականության և բարոյական կողմնորոշման գործիք։ Արծրունու եզրահանգումը միանշանակ է. մամուլի բուն գործառույթը հասարակական կարծիքի անկեղծ ու բանական առաջնորդումն է, այլ ոչ թե դրա ձեռնածումը։ Այս մոտեցումը պահպանում է իր կիրառական նշանակությունը նաև արդի դարաշրջանում՝ թվանշային պոպուլիզմի, կեղծ լուրերի և տեղեկատվական ձեռնածումների դեմ պայքարի համատեքստում։ Արծրունու առաջադրած անկեղծության հրամայականը (իմպերատիվը) շարունակում է մնալ հանրային հաղորդակցության լեգիտիմության առանցքային չափանիշ՝ անկախ տեխնոլոգիական հեղափոխություններից։ Հոդվածը վերահաստատում է այն հիմնադրույթը, որ հանրային դիսկուրսի կայունությունն ու որակը պայմանավորված են ոչ միայն ինստիտուցիոնալ կամ ալգորիթմական կառուցակարգերով, այլև այդ դիսկուրսը ձևավորողների մասնագիտական և բարոյական սկզբունքայնությամբ։

Գրականություն

1. Arendt, H. (1958). The Human Condition. Chicago: University of Chicago Press.
2. Arendt, H. (1967). Truth and Politics. The New Yorker, February 25.
3. Bauman, Z. (2000). Liquid Modernity. Cambridge: Polity Press.
4. Bourdieu, P. (1998). On Television. New York: The New Press.
5. Derrida, J. (1981). Plato’s Pharmacy. In Dissemination. Chicago: University of Chicago Press.
6. Habermas, J. (1989). The Structural Transformation of the Public Sphere: An Inquiry into a Category of Bourgeois Society. Cambridge, MA: MIT Press.
7. Herman, E. S., & Chomsky, N. (1988). Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass Media. New York: Pantheon Books.
8. McIntyre, L. (2018). Post-Truth. Cambridge, MA: MIT Press.
9. Mouffe, C. (2000). The Democratic Paradox. London: Verso.
10. Mouffe, C. (2013). Agonistics: Thinking the World Politically. London: Verso.
11. Oxford Dictionaries (2016). Word of the Year 2016. Oxford University Press.
12. Papacharissi, Z. (2015). Affective Publics: Sentiment, Technology, and Politics. Oxford: Oxford University Press.
13. Pariser, E. (2011). The Filter Bubble: What the Internet Is Hiding from You. New York: Penguin Press.

Գրիգոր Արծրունու «Մամուլի կոչումը» հոդվածի թվայնացումը՝ Սմբատ Հովհաննիսյանի