Սկիզբը՝ այստեղ
1.2 Հակոտնյա կերպարների առանձնահատկությունները
Վիպակի գլխավոր կերպարները իրենց հակոտնյաններն ունեն: Իշխանի հակոտնյան եղբայրն է՝ խուլ Զարմայրը: Զարմայրը Դևոյան տոհմի անճարներից է, որն իր աշխարհը ամփոփել է թերթերի հաղորդած նորությունների և գրքերի ընթերցանության մեջ: Նա մի տեսակ դուրս է կյանքի բնականոն ընթացքից: «Աշխարհը նավի պես առաջ գնաց դեպի նոր ջրեր ու նոր ափեր, իսկ նա նավից ընկած իրի պես ճոճվում էր հին ջրերի վրա » ,- գրում է հեղինակը (111):
Վիպակում Զարմայրը հաճախ է պատմողի դերը իր վրա վերցնում: Նա իրադարձություններին կողքից նայողի տպավորություն է թողնում: Զարմայրը նույնիսկ ժառանգ չունի, սակայն պատմողի դերով է հենց նրա տեսակը շարունակական:
Եղբայրների մարդկային խառնվածքի տարբերությունները հատկապես երևում են, երբ ձորում ժայռը փլվում է: Իշխանը հրում ու փրկում է Զարմայրին: Ինքն էլ երևի փրկվեր, եթե ժլատությունը այդ պահին նրա մեջ գլուխ չբարձրացներ: Եղբոր կյանքի հետ ուզում է նաև ինչ-որ թերմոս փրկել և մնում է փլվածքի տակ: Բայց Իշխանը ամեն իրավիճակում միշտ իր անվան տերն է մնում: Զարմայրն էլ՝ իր անճարակությամբ ապացուցում է, որ Դևոյան հարյուր քսան տարվա խեղճ արյան արժանի ժառանգորդն է: Նա այնքան է անճարակությունից խառնվում իրար, որ ո՛չ ինքն է օգնում արյունաքամ լինող եղբորը, ո՛չ ուրիշներին օգնության կանչում, ո՛չ էլ նույնիսկ կարողանում է մի էշի կապ քանդել: Իշխանը ինքն է շապիկով իր վերքը կապում և օգնություն կանչում: Ավելին, Իշխանն է փորձում սթափեցնել Զարմայրին. «Այտա՜, որ ուշքից գնամ, հենց ապրես, քեզ չկորցնես, ջուր շաղ կտաս երեսիս…Հասկացա՞ր… » (69): Սակայն անզգամ Իշխանը նույնիսկ խղճահարվում է եղբոր անճարակությունը տեսնելով: Բայց ունեցածդ խեղճ եղբորդ թողնել խոստանալով նրան չես փրկի իրեն կործանողից՝ խեղճությունից: Իշխանը թեև խոստանում է իր ունեցածը Զարմայրին թողնել, բայց գիտի, որ Զարմայրը քարնջեցի կնոջից բան պոկողը չէ: Քարնջեցին իր ձեռքը ընկածը ուրիշին հեշտ չի զիջի:
Գող, բոլորին վնաս տվող, խաբեբա, մարդասպան, մարդկային արատները իր մեջ կուտակած Իշխանը, ի վերջո, հանձնվողի դերում է հայտնվում: Մահը բոլորի համար է, և Իշխանի պես չհանձնվողն էլ բացառություն չէ: Բայց նա նույնիսկ մահվան է իշխանավարի հանձնվում. «Դե հիմա մեռնում եմ՝ մեռնում եմ, էլ ինչու եմ ինձ դես ու դեն գցում » (69):
Իշխանից երկու տարով մեծ, բայց եղբոր ստվերում ապրող Զարմայրը նրա մահից հետո է զգում փոքր եղբոր պակասը: Այն եղբոր, որ մանգաղը ձեռքին հորդորում էր կնյազ Նիկոլին ծեծել իրեն, այն եղբոր, որ միշտ երեսով էր տալիս իր խեղճությունը: Բայց Զարմայրի հիշողությունների մեջ մնում է Իշխան-լավը՝ գիշեր-ցերեկ եզներին հավասար աշխատողը, իր համար թոշակի գրքույկ բերողը: Իշխանի մասին անդադար մտածելն էլ դառնում է նրա կյանքի անբաժան մասը: Զարմայրը սկսում է Իշխանին հիշելով կատարել այն գործերը, որոնք Իշխանն էր անում: Նա նաև եղբոր այգին է փորում, որի սեփականատերը քարնջեցին էր դարձել: Սակայն քարնջեցին Իշխանի ապրուստը իր ձեռքում պահել չի կարողանում: Արտաշը՝ իսկական իշխանացուն է տեր կանգնում Իշխանի ունեցվածքին և քարնջեցուն էլ դուրս անում:
Արտաշի հակոտնյան էլ իր եղբայրը՝ Ոսկանն է: Ոսկանը նույնպես տոհմի խեղճերից է: Զարմայրի նման նա էլ է իր հակոտնյա եղբորից մեծ, բայց վճռորոշ, իշխող խոսքը դարձյալ փոքրինն է:
Եթե Զարմայրը՝ իր անվերջ տնքոցներով և գլուխը օրորելով քարնջեցուց բան չի պոկում, ապա Ոսկանն էլ Արտաշից բան պոկողը չէ: Ոսկանին Իշխանից ընդամենը երկու լուսանկար և Դևոյան ազգանունն է մնում: Նա Զարմայրի նման Իշխան- լավին չի հիշում, բայց ոչ էլ Իշխան-վատին է հիշում: Մորը սպանած, իրեն միշտ ծեծած և էշ անվանած հայրը Ոսկանի համար մի տեսակ հերոս է: Ոսկանը ոչինչ նրանից չի ստացել, բայց ոգևորվում է, երբ Զարմայրը պատմում է Իշխանի արկածային կյանքը: Ամեն առիթը խմելու պատրվակ դարձնող Ոսկանը մի ուրիշ Զարմայր է: Եթե Զարմայրի դերը տոհմում պատմելն է, ապա Ոսկանը տոհմի մխիթարողի դերն է իր վրա վերցրել: Շատ դեպքերում օգնության կարիք զգացող Ոսկանը ինքն է փորձում աջակցել հարազատներին: Նա է, որ գնում է Հայկազի դիակը բերելու, նա է, որ Վարդանի կողքին է լինում, երբ վերջինս ընկնում է գնացքի տակ: Ի վերջո, Ոսկանն է, որ Զարմայրի որդեգիր երեխաներին փող է ուղարկում այն ժամանակ, երբ Զարմայրը փող չուներ:
Արտաշ և Ոսկան հակոտնյա կերպարների հակասությունները ավելի համոզիչ են, քան Իշխանի և Զարմայրի դեպքում էր: Հետաքրքիր է հատկապես Ոսկանի և Արտաշի զրույցը: «Նանայի կամուրջից Ոսկանն Արտաշին չկախեց այն պատճաով, որ Արտաշը Ոսկանին ցույց տվեց իր ճշտությունը, Ոսկանի սխալականությունը»,- գրում է հեղինակը(122): Հակոտնյա կերպարների միջև եղած հակասությունը հատկապես երևում է այս զրույցում: Զրույցն էլ սովորական զրույց չէ: Եղբայրները առաջին դեմքով չեն խոսում իրար հետ, բայց նման խոսելաձևով չեն թաքցնում, թե ում են ուղղում իրենց մեղադրանքները: Զրույցն էլ խեղճ ու անճար Ոսկանն է սկսում, և նա նույնիսկ հրահրում է եղբորը: Արտաշը, թեև պաշտպանվողի դերում չի հայտնվում, բայց նաև փորձում է սաստել Ոսկանին և մի քանի անգամ առաջարկում է. «Ասում եմ արի մի պատառ բան ուտենք» (123): Բայց Ոսկանին պետք չէ եղբոր հյուրասիրությունը: Խեղճությունից խեղդող ծարավը նրան ստիպում է խոսել: Անճարը, թույլը իր ասելիքը ունի իշխող ու ուժեղ եղբորը: Եթե Զարմայրը Իշխանին երբեմն ասում է, որ նրա արարքները ամոթալի են, ապա Ոսկանը ավելի հեռուն է գնում: Նա ոչ միայն քննադատում է Արտաշին, այլև չի թաքցնում, որ կգերադասեր եղբայր չունենալ, քան ունենալ նրա նման եղբայր: Ոսկանը չի ընդունում կյանքը փչացնող և հարամող արտաշների, զոկերի մարդու տեսակը: Արտաշի համար էլ ոսկանները, անդրոնները և զարմայրները օրինակելի մարդու տեսակ չեն: Ոսկանը, թեև փորձում է արդարացնել իրեն, բայց սեփական խեղճությունը արաղի մեջ թաղած իր տեսակն էլ մարդ չի համարում: «Ես մա՛րդ եմ ասում, Ոսկա՛ն չեմ ասում: Մա՛րդ »,- ասում է նա (125): Արտաշին մեղադրելով նա իր բարկությունն է թափում՝ աշխարհի, արտաշների, անդրոնների և իր նմանների վրա:
Խեղճ և ուժեղ եղբայրները, այնուամենայնիվ, նմանություն էլ ունեն: Երկուսը ծեծում են իրենց կանանց և դրա համար նույնիսկ իրար մեղադրում: Ոսկանը, սակայն իրեն լավն է համարում Արտաշից, որովհետև ինքը ոչ միայն կնոջը ծեծում է, այլև նրա հետ լաց է լինում: Բայց Արտաշը Ոսկանը չէ և արդարանալու կարիք չունի. «Արտաշի հետ կռվելուց առաջ մի տես կնոջդ հագին հագուստ կա, թե տկլոր է: Ժողովում առաջինը քեզ են ձայն տալիս, թե ձայն ես ուզում՝ չեն տալիս»,- ասում է նա (123): Արդար Ոսկանն էլ Արտաշի գող լինելն է երեսով տալիս: Երեսով տալիս է այն ժամանակ, երբ ինքն էլ հեռու չէր մնացել գողություն անելուց: Ճիշտ է, Արտաշի նման ո՛չ դանակը ձեռքին գնացքներն է մտել ու թալանել, ո՛չ էլ ոսկու խանութից գողություն արել, սակայն գողություն արել է, երբ դրա անհրաժեշտությունը ունեցել է:
Արտաշը չի արդարանում իր արածների համար: Ուժեղները արդարանալու կարիք չունեն: Նրանք անում են այն, ինչ ուզում են: Իսկ խեղճ Ոսկանը արդարանում է ՝ ինչ է թե կարիքը ստիպել է և բուրդ է գողացել: Նրա բրդի գողությունը շատ չնչին գողություն է Արտաշի «կտրած քարավանների» համեմատ, բայց Ոսկանը նաև վիրավորվում է, երբ նկատում է Արտաշի ծաղրը: «Ծիծաղում ես: Բրդի վրա ծիծաղում ես: Ոսկու գողություն լիներ՝ չէիր ծիծաղի: Տեխնիկումում սովորողի վրա ծիծաղում ես, ինստիտուտում սովորողի վրա՝ ոչ: Մեծ գողությունը քեզ համար մեծ բան է, փոքր գողությունն արհամարհում ես » ,- ասում է Ոսկանը Արտաշին (126):
Խեղճ Ոսկանը, սակայն խղճում է ուժեղ Արտաշին, երբ նկատում է, որ եղբայրը մեծացել է: Արտաշը նույնիսկ Ոսկանին հիվանդ է թվում. կուրծքը ներս էր ընկել, բարակ մատները թեթև դողում էին և ցցված այտոսկրների տակ այտերը փոս էին ընկել: Արտաշի հիվանդ տեսքից խղճահարվելով` Ոսկանը հիշում է երեխա ժամանակվա Արտաշին, որը լորտուն բռնած վազում էր Կամսարի հետևից: Կյանքը առաջ էր գնացել, և Ոսկանը ցավ է ապրում, որ մեծ ընտանիքից մնացել են երկուսը: Եվ նա նույնիսկ ուզում է Արտաշին փող տալ, որ Արտաշը գնա բուժվելու:
Հետաքրքիր է հատկապես այն, որ եղբայրների զրույցից անմիջապես հետո Ոսկանը փորձանքի մեջ է ընկնում և հայտնվում է բանտում:
Իշխանը արդեն մահացել էր և «տոհմը վիզը ծռած նայում էր Իշխանի գերեզմանին» (129): Բայց կար նաև Արտաշը և հիմա հերթը նրան է հասնում, որպեսզի ինքն էլ կտրիճի դերով հանդես գա: Նա փրկում է Ոսկանին, ինչպես մի ժամանակ Իշխանն էր փրկել Զարմայրին: Արտաշը Ոսկանին ազատելու համար այնպիսի հյուրասիրություն է կազմակերպում, որ զոկը բուֆետպանի որդուն հասկացնում է Արտաշի տված փողերը հետ տալ: Ոսկանին էլ մնում է միայն խոստովանել. «Բա ես Արտաշի պես ախպեր ունենամ ու տեղը չիմանա՜մ, բա դա ներելի բա՜ն է… Երկուսս էլ որբ, մի մեծ չունենք գլխներիս, մեծը ես եմ, ես էլ հիմար» (130):
Ու թվում է, թե ոչինչ չի եղել, և Դևոյան տոհմը հավաքվում է մի հարկի տակ: Վեճերի և փոխադարձ մեղադրանքների փոխարեն սեղանի շուրջ խաղաղ զրույց է ծավալվում: Զարմայրը նույնիսկ խրախուսվում է Արտաշի ժպիտից և ուզում է ցույց տալ , որ ինքը լծկան չէ: Իսկ Ոսկանի տրամադրությունը այնքան է բարձրանում, որ նա սկսում է պատմել, թե ինչ մանր գողություններ է արել: Ոսկանը դրանով ուզում է ցույց տալ, որ ինքն էլ կարող է աչքաբաց ու ճարպիկ լինել: Բայց նա ո՛չ Իշխանն է, ո՛չ էլ Արտաշը: « Հնարավոր չէր հասկանալ, թե որտեղ է նա խարդախել. միշտ մի բան տվել էր, մի բան ստացել, հաճախ առանց տալու էր ստացել, իսկ ավելի հաճախ տվել էր՝ չէր ստացել » ,- գրում է հեղինակը(136):
Ընտանեկան սեղանը կիսում են նույնիսկ Իշխանի և տիկին Սոֆիի ուրվականները, որոնք կարծես թե այն աշխարհից եկել են, որպեսզի հաստատեն, որ իրենց տեսակը երբեք չի մեռնում: Ու թվում է, թե Դևոյան տոհմի համար սովորական բան է մի սեղանի շուրջ հավաքվելը, խաղաղ զրուցելը, դաշնամուրի նվագին ականջ դնելը և միասին տանից դուրս գալը:
Հակոտնյա կերպարները՝ մարդկային տեսակի հակառակ ծայրերը ներկայացնող կերպարներ են: Իշխանը և Արտաշը ուժեղ, իրենց շահը իմացող, աշխարհում իրենց կայուն դերով հաստատված մարդկային տեսակ են, իսկ Ոսկանն ու Զարմայրը աշխարհի մեջ իրենց տեղը չգտած և այդ աշխարհի սահմանած կարգերին ենթարկվող մարդկային տեսակն են:
Հակոտնյա եղբայրների մեջ հակասություն կա, բայց հակասությունը այդպես էլ պայքարի չի վերածվում: Ուժեղի և թույլի մեջ պայքարը անգամ տրամաբանորեն դուրս է մղվում: Թույլը կարող է ըմբոստանալ, խոսել, բողոքել և նույնիսկ Ոսկանի նման մեղադրել, բայց մեղադրանքները սոսկ բառեր են մնում: Զարմայրը ամոթ է համարում Իշխանի արարքները, բայց մեկ է՝ Իշխանին իրենից լավն է համարում: Եվ այդ գիտակցումով Իշխանի «ամոթալի» արարքները սխրագործություն կատարած հերոսի պատմության նման է պատմում ու Իշխանով հպարտանում: Ոսկանն էլ, թեև սուր մեղադրանքներ է ուղղում եղբորը, բայց Արտաշի արարքը նրան հասկացնել է տալիս, որ եթե թույլ ես, ուրեմն ուժերիցդ վեր ավելիին մի ձգտիր: Մեղադրանքներ հղելով ու ինքդ քեզ «ասացող» երևակայելով էլ՝ անճարից ուժեղ չես դառնա:
Սեփական խեղճության դեմ պայքարելու անզորությունն է մեծ եղբայրներին ստիպում ընդունել փոքր եղբայրների գերազանցությունը:
Վիպակում Զարմայրը ունի իր պատմողի դերը, բայց հեղինակի ներկայությունը զգացվում է: Եվ պատահական չէ, որ գրականագետներից մեկը նկատում է. «Հեղինակի անմիջական ներկայությունը Մաթևոսյանի արձակում լռելյայն հերքում է նախորդ շրջանի հայ արձակի որոշակի ավանդույթներ, մասնավորապես պատումի առաջին դեմքը՝ որպես զուտ գեղարվեստական պայմանականություն»1։
Կյանքի երևույթները խոր ընկալած, մարդասեր, միշտ իր բարձունքում գտնվող Հրանտ Մաթևոսյանը չի ընդունում վրեժը և ատելությունը: Ինչպես Մաթևոսյանի մյուս ստեղծագործությունների հերոսները, այնպես էլ այս վիպակի հերոսները ատել չգիտեն: Իշխանը և Արտաշը չեն հանդուրժում իրար: Նրանց մեջ նույնիսկ չարություն է զգացվում, բայց չարությունը ատելության չի վերածվում: Կնյազ Նիկոլից ծեծված, Իշխանի ստվերում ապրող և իր խեղճության համար հանդիմանություններ լսող Զարմայրն էլ ոչ մեկին չի ատում: Աշխարհից «արհամարհված» Ոսկանին նույնպես խորթ է ատելությունը: Նա չի ատում ո՛չ մորը սպանող հորը, ո՛չ էլ «կյանքը հարամող» Արտաշին: Ոսկանը միայն բողոքում է և մեղադրանքներ հղելով ու խմելով է իր ամբողջ բարկությունը հանգստացնում:
Պատահական չէ, որ Նանայի կամուրջը շարունակում է միայն սպառնալիք մնալ: Սպառնալիքը իրագործելու և որևէ մեկին Նանայի կամուրջից կախելու կարիք չկա. չարությունը, հակակրանքը ատելության աստիճանի չի հասնում: Ճիշտ է, վիպակում նույնիսկ սպանություն կա, բայց դարձյալ պատճառը ո՛չ վրեժն է, ո՛չ էլ ատելությունը:
Ինչպես Մաթևոսյանի մյուս ստեղծագործություններում, այնպես էլ «Նանա իշխանուհու կամուրջը» վիպակում հուզական-սիրային հարաբերությունները մղված են երկրորդ պլան, քանի որ մերժելի են հենց հերոսների կողմից:
Վիպակի տարածությունը թեև Ծմակուտը չէ, սակայն շենացնող շարժիչ ուժը՝ աշխատանքը, կարևորվում է նաև այստեղ: Գող Իշխանի աշխատող կերպարն էլ հաստատում է, որ Մաթևոսյանի գրականության մեջ առաջնայինը աշխատանքն է մնում: Իշխանը ոչ միայն կուտակում է ավելին ունենալու համար, այլ նաև մի տեսակ առանց աշխատանք ապրել չի կարողանում:
Վիպակը հայտնություն է Մաթևոսյանի արձակում: Լինելով Մաթևոսյանի վաղ գործերից , վիպակի ուշացած տպագրությունը հնարավորություն տվեց ճանաչել վաղ Մաթևոսյանին: Վիպակը Մաթևոսյանի մյուս ստեղծագործություններից թեև առանձնանում է իր պարզ ոճով, բայց իր խորությամբ չի զիջում հեղինակի մյուս գործերին: Վիպակին բնորոշ են Մաթևոսյանի արձակին հատուկ առանձնահատկությունները՝ մաթևոսյանական ռեալիզմը, հեղինակային խոսքով գրողի արտահայտած վերաբերմունքը, երկխոսությունների միջոցով հերոսների հոգեբանությունը բացահայտելը:
Այսօր արդեն պատմություն է դարձել Հրանտ Մաթևոսյանի առաջին քայլերին ուղեկցող քննադատությունները: «Նանա իշխանուհու կամուրջը» վիպակը, թեև ուշացումով, բայց արդեն Մաթևոսյանի ինքնատիպ գրական ժառանգության մասն է կազմում :
Իզուր չէ, որ Հրանտ Մաթևոսյանը ասում է. «Գրական ճշմարիտ արժեքը այնպիսի բան է, որի առաջ բոլոր դռները բացվում են: Արվեստի երդվյալ թշնամին անգամ իսկական գրական արժեքի առջև չի կարող տեղի չտալ»2:
Շարունակությունը՝ այստեղ
- Հովիկ Վարդումյան, Զրույցներ Հրանտ Մաթևոսյանի հետ, Երևան, 2003, էջ25: ↩︎
- Հրանտ Մաթևոսյան, Սպիտակ թղթի առջև, էջ 214: ↩︎
