Պապը քնում էր աչքերը կիսաբաց, ելնում էր շատ վաղ, քայլում էր այնպես, ասես ոտքը գետին չի դնում․․․ գիշերները հաճախ էր արթնանում վատ երազից՝ քրտնած, հևալով արագ գնում խոհանոց՝ սառը ջուր խմելու․․․ Երեխաներով նույնիսկ վախենում էինք նրա այդ անսովոր ապրելակերպից, քանի որ մեծ մասամբ լուռ էր և շատ քիչ էր ժպտում․․․
Մի օր, երբ սովորականի պես, ամեն մեկիս ցանկությունն հարցնելով, պապը գնաց շուկա, մտա նրա սենյակ, որը մեզ համար արգելված տարածք էր, շունչս պահած բացեցի դարակն ու հանեցի տետրակը։ Մեզ համար անհաս այդ նշանավոր տետրում պապը գրառումներ էր անում։ Այդ արարողությունը իհարկե շատ խորհրդավոր էր մեզ համար, հատկապես երբ մեր բոլոր հարցերը մնում էին անպտասխան։ Հայրիկս ասում էր, որ շատ չաղմկենք, որովհետև «Բուխենվալդ տեսած» մարդը աղմուկ չէր սիրում ։ «Բուխենվալդ» բառը մեր ականջին անհասկանալի և տարօրինակ էր հնչում, և ոչ մի տեղից չէինք կարողանում տեղեկություններ իմանալ դրա մասին։ Տատն էլ երբեք չէր խոսում այդ մասին, ասում էր՝ «մենձընաք՝ կիմանաք», քանի որ պապիկին դա դուր չէր գա, ուրեմն ավելորդ հարցեր չպիտի տայինք, որովհետև չէինք ուզում , որ պապիկի տրամադրությունը փոխվի։ Եվ անհամբեր սպասում էինք «շուտ մենձընալուն», բայց ժամանակը հակառակի պես շատ դանդաղ էր առաջ գնում, ու էդ բոլորն իմանալու պահը մեզ համար դեռ հեռու էր։ Ու մենք, որ չէինք ընկրկում ոչ մի բանի դեմ, որոշել էինք մեր ձևով մոտեցնել այն՝ պեղումներ անելով պապի իրերում և «արգելված գոտում»։
Երբ վերջապես փափագած ավարը իմ ձեռքում էր, հուզված բացեցի տետրն ու փորձեցի կարդալ։ Պապը զարմանալի սիրուն ձեռագիր ուներ, բայց ես ընդամենը երրորդ դասարանցի էի, սովոր չէի ձեռագիր կարդալուն, ուստի շատ դանդաղ էի առաջ ընթանում՝ հարուցելով քրոջս ու ինքս իմ զայրույթը։ Սկզբում պապը գրում էր իր տոհմի ծագման մասին, իր պապի ու հոր, հորեղբայրների ու նրանց զավակների մասին։ Այդ բոլոր էջերը իհարկե թաքուն կարդալու համար մեզնից պահանջվեց մեկ շաբաթ։ Հետո եկավ ամենահետաքրքիր վերնագիրը՝ ֆրոնտում․․․
Բայց մինչ մենք սկսեցինք այդ թերթերի ընթերցումը, մի երեկո շատ զարմանալի բան պատահեց․․․
Հայրիկի գործիքների արկղից հայթայթած պղնձե լարերը հյուսել էի իրար ու զարդեր սարքել, բոլոր մատներիս չափերով տեսակ-տեսակ մատանիներ։ Պապը թերթ էր կարդում, երբ իմ ամենամեծ մատանին ընկավ ու գլորվեց ուղիղ նրա ոտքերի մոտ, մի քանի շրջան պտտվեց ու անշաժացավ․․․ Պապին ասես շանթահարեցին․ հայացքը սառեց մատանու վրա, ճակատը քրտինքով պատվեց, այնպես էի զարմացել նրա այդ արձագանքից, որ քար կտրած չէի համարձակվում մոտենալ ու իմ գլուխգործոցը հատակից վերցնել։
Հիմա, երբ այդ օրվանից անցել է ավելի քան երեք տասնամյակ, ես էլ եմ զարհուրանքով պատկերացնում այն տեսարանը, որը հառնել էր պապի աչքի առաջ․ Բուխենվալդ, գերիների անվերջանալի հոսքից գվվացող համակենտրոնացման ճամբար, մի քանի տարվա գերությունից ազատված մարդիկ նկուղներից դուրս են բերում պարկեր, բացում են դրանք, դատարկում հսկա բակի խոնավ ասֆալտին, հազարավոր ամուսնական մատանիներ զրնգալով լցվում են իրար վրա, մատանիներ․․․ անթիվ, անհամար մատանիներ, որոնց տերերին խոշտանգել են այդ նկուղներում, անմարդկային դաժանությամբ, բանական էակի երևակայության սահմանից դուրս, անպատկերացնելի իրավիճակներում ենթարկել անհավանական կտտանքների, փորձարկումների, ապա մասնատել ու այրել դիակիզարաններում ՝ մոխիրն ու մնացորդը անհիշատակ խառնելով աղբատարի գարշահոտ կույտերին։
1941 թվականի ամառ։ Վարդգեսի տասնութ ամյակն է, ազգ ու բարեկամ հավաքվել են սեղանի շուրջ․․․ Գառ են մորթել, սուփրա սեղանները դրել թթենիների ստվերում, աղմուկով զրնգում են բաժակները, կենացները՝ քաղցրանում։
Հետո մի քանի օր ամբողջ թաղը քննակում է Վարդգեսի ծննդյան քեֆին ազգ ու հարևանների ուրախությունը, խմիչքի չափն անցածների անհամ վարքն ու քեֆչիների յար խուշտան, երբ հանկարծ ռադիոն հայտնում է բոթը՝ պատերազմ է․․․ Լուրը ծանր արձագանքով նստում է տների վրա․․․ Ղոբուղենց Թաթոսի թոռ Վարդգեսին էլ են տանում ֆրոնտ։ Մայրը մի խուրջին է կապել, լաչակը սեղմել է աչքերին ու հեկեկում է․ իր մատղաշ բալին պատերազմ կտանին․․․
-Մայր իմ անուշ ու անգին, լաց մի էղնի,- հանգստացնում է որդին,- շուտով հետ գուքամ, ինչպես ասել է աշուղ Ջիվանին՝ մենք դեռ կտեսնենք երջանիկ օրեր․․․
Հավաքակայանից մարդաշատ վագոններով տանում են ու տանում․․․ Ահա ինքն էլ հարյուրավոր զինակիցների հետ հասել է ռազմաճակատ, դիրքավորվում են, մարտերը թեժ են, ամեն գիշեր նոր բնագծեր, նոր խրամատներ․․․ Հրամանատարները ամեն ինչ փորձում են ճիշտ անել, որ զոհերը քիչ լինեն, բայց դեռ չի ստացվում, թշնամին ավելի ուժեղ է կարծես․․․ Ինքը ոչինչ չի հասկանում ռազմական գործից, հազիվ է ինքնաձիգ լիցքավորելը սովորել և փորձում է ճիշտ նշան բռնել։ Ոտքերը անընդհատ վերքոտ են կոպիտ կոշիկներից, ուսերը ցավում են սպառազինությունը կրելու ծանրությունից, աչքերը շաղվում են․ սև հաց ու ջրից բացի արդեն քանի շաբաթ ոչինչ չունեն քաղցը հագեցնելու համար․․․ Անտառներում վայրի հատապտուղներ են գտել, բայց աչքերը փակում ու հիշում է մոր դրած հացի սուփրա սեղանը, ճահճահամ ջուրը մի կերպ կուլ տալուց հետո քթի տակ դնդնում է՝ Արդյոք պիտի խմեմ կրկի՜ն, ա՜խ, իմ հայրենիքի ջո՜ւրը․․․․
Զինակիցների մեջ այս խմբում հայեր չկան, ռուսներ են, ու ոչ ոք հայերեն չի հասկանում, հարցնում են՝ ինչ է երգում, թարգմանում է մի կերպ, քանի որ ռուսերեն լավ չգիտի։
-Ոչինչ,-ասում է մարտական ընկերներից ամենահումորովը՝ Ալյոշան,- պատերազմից քեզ նվեր կմնա ռուսերենը կարգին սովորելը։
-Հա, հըբը ինչղ,- պատասխանում է հայերեն ու ծիծաղում,- չկա չարիք առանց բարիք։ Ես Վարդգեսը չէղնիմ, որ քեզի հայերեն չսորվցնեմ, Ալյոշ տղա։
Ալյոշան իրենից մեծ է յոթ տարով, ընտանիք ունի, տղա ու աղջիկ երեխաներ, նկարները ծոցագրպանում է պահում։
Վարդգես չի կարողանում ասել, Գեշա է ասում ընկերոջը։
-Գեշը դու ես,- ամեն անգամ կատակով ջղայնանում է Վարդգեսը,- ես քու հորդ հոգին, հա՜․․․
Շաբաթները բոլորվում, ամիսներ են դառնում, ամիսները՝ տարիներ, 1943-ի աշունն է, իրենց բանակը Կերչում է, կարևոր մարտեր են․․․ Արդեն որերորդ շաբաթն է՝ հաշիվը կորցրել է, անասելի թեժ կռիվներ են․․․
Անտառապատ տեղանքում են, Ալյոշան վիրավոր է, Վարդգեսը սեղմել է ընկերոջ վերքը իր գլխարկով, ձեռքը եռում է արյան տաքից, Ալյոշայի աչքերը շաղվել են, ինչ-որ բան է շշնջում․․․
-Գեշա, դու հանկարծ չմեռնել, լսում ես,-ասում է կցկտուր հայերենով,-Գեշա․․․
-Գեշը դու ես, ես քու հորդ հոգին, ձենդ սուս, քեզի բան չի էղնի․․․,- մի կերպ լացը զսպում է Վարդգեսը։
-Գեշա, դու ինձ սովորեցրել հայերեն, դու ուժեղ մարդ, դու չես մեռնել, ինչ էլ ․․․
Ալյոշան լռում է հավերժ․․․ դողդոջուն մատներով փակում է ընկերոջ աչքերը, կրծքին սեղմած հեկեկում, հետո, ինչպես տասնյակ անգամներ է արել, փորում է հողը ոնց պատահի, թաղում մարտական ընկերոջը, փայտերից խաչ կապում, տնկում հողի մեջ ու սողում առաջ, հասնում ողջ մնացած զինակիցներին․․․ Այս անգամ էլ պիտի հաջողեր, բայց գիտի՝ շրջափակման մեջ են, վերջին փամփուշտները կրակված, փորձում է կյանքին վերջ դնելու տարբերակ մտածել, և հանկարծ մոտ տեղանքում ընկած արկի բեկորը ծակում է ոտքը։
-Իմն էլ էստեղ հատավ, Ալյոշ ախպեր, քեզի մենակ չեմ թողնի, քիչմ հետո գուքամ, ես քու․․․հորդ հոգին, հա՜․․․- ցավից գալարվում է, վրան թափված հողի շերտը լցվել է աչքերը, ոչինչ չի տեսնում, սեղմում է բռունցքներն ու երգում՝ Ձախորդ օրե՜րը ձմռան նման գուքան ու կերթա՜ն, վհա՜․․․տելու չէ՜, վեե՜ե․․․րջ կու․․․նենա՜ն, գուքաա՜ն ու․․․
Աչքերը բացում է աղմուկից, սկզբում չի հասկանում՝ ուր է, հետո գիտակցությունը տեղն է գալիս և գլուխը թեքում է կողք, հավանաբար հիվանդասենյակ է, բայց որտե՞ղ է․․․ հարեւան մահճակալին տնքում է մի երիտասարդ, այնքան նման է Ալյոշային, ուրախանում է․․․ բայց հենց տղան նայում է իրեն, հասկանում է՝ նա չէ։
-Որտե՞ղ ենք,- հարցնում է ռուսերեն․․․
-Գերիների համար նախատեսված դաշտային հոսպիտալ է, -պատասխանում է ձախ կողմում պառկած հասակավոր մարդը․․․ լսեցի՝ մեզ տանելու են ինչ-որ տեղ՝ էս կողմերում, ճամբար են ասում։
«Վերջացած է, կյանքը վերջացած է, գերի․․․ պետք է շտապ մեռնելու մի ճար տեսնել»,- մտածում է ու չի կարողանում տեղից շարժվել, վիրավոր ոտքը անտանելի ցավում է, հույս ունի, որ ցավից պիտի մեռնի․․․
Մեկ ամիս․․․ մեկ ամիս ամեն օր ու ամեն գիշեր երազեց վերջի մասին, բայց այն այդպես էլ չեկավ, և հիմա իրեն, տասնյակ այլ գերիների հետ, մեքենաներով տեղափոխում են ինչ-որ ճամբար։ Մտմտում է՝ գուցե հնար լինի փախչելու, բայց ո՞ւր, Գերմանիայի սրտում ու՞ր կարող է գնալ, հաստատ հեռու չի կարողանա փախչել․․․
Մեքենան կանգ է առնում, գերմանացի զինվորականները հրամայում են իջնել և շարքով քայլել, մոտենում են դարպասներին, որոնց վրա իրեն անհասկանալի տառերով ինչ-որ բան է գրված՝ jedem das seine*․․․
-Հասանք դժոխք,- ասում է կողքինին։
-Գրված է՝ ամեն մեկին իր հասանելիքը,-պատասխանում է տղամարդը,- մի քիչ գերմաներեն գիտեմ․․․
Լռում է․․․
Երկար ընդարձակ բակ է, տարբեր շինություններ կան, յուրաքանչյուրի դռան մոտ մի քանի հսկիչ կա, պատուհաններ գրեթե չկան, եղածներն էլ ճաղապատ են, պատերի երկայնքով փշալարեր են՝ բարձրավոլտ հոսանքին միացրած․․․ ոչ ոք չի կարող անգամ մտքի ծայրով անցկացնել փախուստ բառը։ Այստեղ փախուստը մահի հոմանիշն է․ սա հասկանում է հենց նույն պահին, երբ ինքնաձիգի խզակոթով իրեն հրում են մի նեղ, գարշահոտ խուց, որտեղ պատի երկայքով մետաղյա դարակներ են, դրանց վրա պառկած են ցնցոտիավոր մարդիկ․ նրանք նման են դժոխքից ելած էակների, կմախքներ, որոնց ոսկորները չեն թափվում հատակին միայն դրանք պահող մաշկի շնորհիվ․․․ Նրանցից մեկը ելնում է տեղից և նույն պահին տապալվում խոնավ հատակին։ Հսկիչները լցվում են ներս, ստուգում զարկերակը, և դին, մի ոտքից բռնած քարշ տալով, հանում խցից։
Երիտասարդ գվարդիականը հենվում է պատին, որ չընկնի, որովհետև մտքում խոստովանում է՝ այն, ինչ տեսել է այս տարիներին ռազմաճակատի թեժ կետերում, ոչինչ է այն ամենի դեմ, ինչ իրեն սպասվում է այս նվաստացուցիչ իրականության մեջ․․․
-Վերքիս դեղ ու սպեղանի՜․․․ա՜խ, իմ հայրենիքի ջուրը, քաղցր ես, քան նռան գինի՜, ա՜խ, իմ հայրենիքի ջուրը․․․
Երգում է․․․ Խցում ասես լույս է սփռվում, տանջահար մարդիկ հավաքվում են Վարդգեսի շուրջբոլորը, բոլորի աչքերից արցունք է հոսում․․․ Նրանք չեն հասկանում բառերը, բայց հոգին առանց դրա էլ որսում է անմեկնելին․․․
Շաբաթներ, ամիսներ շարունակ այս զարհուրելի տարածության մեջ, որ մարդ արարածն իր ձեռքով է հիմնել, երիտասարդ գվարդիականը հազարավոր գերիների հետ լուսացնում է օրերը․․․, որոնց հաշիվը կորցրել է վաղուց․․․
Իրեն շատ չեն նեղացնում, երբեմն ծեծում են, որ չերգի, բայց անդրդվելի է․․․ Երիտասարդը գլուխ է հանում ավտոմասերից, կարողանում է երկաթե դետալներ նորոգել, հավաքել, մեքենաշինական գործարանատիպ ինչ-որ նկուղ են տանում, հաստոցներ է նորոգում օրնիբուն, հրահանգիչն էլ գոհ է իրենից․․․ Մինչև ուշ գիշեր մնում է այդտեղ, հետո գնում է հետ, իրեն բաժին տված սև հացից, մի քանի կտոր շաքարից ու մի բուռ չորամրգից բաժին է հանում իր բախտակիցներին․․․ Ձեռքերը ցավում են ծանր գործիքներից ու անվերջանալի աշխատանքից, մատները մրոտ են, մաշկի մեջ ներծծված յուղն ու մուրը մրմռացնում են, սկզբում շատ էր նեղվում, իսկ հիմա վարժվել է այդ ամենին։ Միակ բանը, որ իրեն կապում է աշխարհին, մարդկայնորեն վեհ այլաշխարհիկին, երգն է, որ չի թողնում խելագարվի, ինչ-որ անիմանալի ուժով ապրեցնում է՝ Դրախտի միջից դուրս կուգա՜, ա՜խ, իմ հայրենիքիս ջո՜ւրը․․․
Թերթում եմ խունացած մի էջ, լսում եմ պապի ոտնաձաները, կանչում է
-Արևուդ թելերին խելըռիմ, արի՜, ուզածդ բերել եմ, հլը աշե՝ ինչ քաղցր տանձ է, մեղր է, մե՜ղր․․․
տետրը դնում եմ դարակն ու անհետանում սենյակից՝ հաջորդ էջը կարդալու երազաննքով․․․
«Փետրվար 1945, դժոխքի որերորդ օրն է, չգիտեմ, էհ, էսօր 300 դետալ եմ վերանորոգել, յուղել, մատներս անտանելի նռռում են, բիլակներս ցավում, աչքերս շատ են հոգնում պադվալում ցերեկային լույսի տակ աշխատելուց․․․ բայց քանի դեռ հնար չկա փախչելու, մի ձևով գլուխս էս տառապանքից ազատելու, պիտի դիմանամ․․․ չգիտեմ, հեչ չգիտեմ, ինչի համար եմ էս թուղթը մրոտում, բայց եթե էղնի մի օր, որ էս տեղից դուրս գանք, կուզենամ, որ աշխարհը քոռ ու խուլ անպայման իմանա էս դժոխքի մասին, էս դառը օրերի մասին, աստծու ստեղծած աշխարհքի վրա գոյություն ունեցող էս բաների մասին․․․»։
Հետո պապը գրում էր, որ իր ընկերներից Պետրովիչին կորցրել է փետրվարի ցուրտ մի օր, եկել է աշխատավայրից ու իմացել, որ Պետրովիչին տարել են բուժկետ՝ ինչ-որ պատվաստման՝ հանուն մարդկության․․․
Էդ օրից պապն իր ընկերոջը, որի հետ ծանոթացել էր համակենտրոնացման այդ դժոխքում, չէր տեսել․․․ Հետո մեկը մյուսի հետևից անհետացան լեհ, հրեա, ռուս բախտակիցներ․․․ Ամեն օր բացվում էին գարշահոտ խցերի դռները, նացիստական ճամբարի գեստապոները զենքի խզակոթով խփում էին «ընտրյալների» ուսերին և հրամայում քայլել դուրս՝ դեպի բուժկետ․․․
Շշուկներ էին պտտվում, որ նրանց թույներ են ներարկում, հանում կենսական կարևոր օրգանները՝ իբր վիրավոր զինվորների կյանքերը փրկելու համար․․․
Մի գիշեր, երբ քնել էր ուժասպառ, դուռը աղմուկով բացվեց, ներս մտավ բանտապահներից մեկն ու ձեռքի հաստ փայտով խփեց ոտքերին՝ հրամայելով վեր կենալ ու քայլել իր հետ։ Քնաթաթախ վեր թռավ և մի քանի վայրկյանում մտովի հրաժեշտ տվեց հարազատներին, խցում իրարանցում սկսվեց, մի քանիսը նույնսիկ սկսեցին բարձր ձայնով ողբալ ջահել տղայի սև բախտը․․․ Իրեն հրելով դուրս տարան, ոչինչ չէր լսում, չէր զգում, բարձր երգում էր՝ Վերքիս դեղ ու սպեղանի՜, ա՜խ, իմ հայրենիքիս ջո՜ւրը․․․
-Կտրի՛ր հաչոցդ,-հրամայեց սպան և աքացի տվեց վիրավոր ոտքին։
Ցավ չկար, ամբողջ մարմինը թմրել էր, ձայնալարերը դարձել էին անկառավարելի, ձայնը գլուխը գցած երգում էր, մի մասնաշենքից մյուսն ընկած տարածության մեջ երգը ազդեցիկ արձագանք էր սփռում, սառնաշունչ գիշերով իրեն ձայնակցում էին դարպասների մոտ ոռնացող շները։ Սպան կատաղությունից հազիվ էր զսպում իրեն, որ գլուխը ցրիվ չտա, բայց քանի որ վերադասի հրաման ուներ՝ այս մեկին չվնասելու, մի կերպ դիմանում էր։
Հասան հրամանատարի կացարանին, թագմանիչը ռուսերեն բացատրեց, որ պետք է շարժիչը կարգի գցել, մեքենան խափանվել է, ժամանակ չկա, հենց հիմա պիտի շարժվեն։
Պապը , որ իր տասնութ տարեկան հասակում հասցրել էր տրակտորիստ պապից սովորել ու սերտել շարժվող տեխնիկայի բոլոր դետալների ու մասերի ուղնուծուծը, գործի անցավ․․․ Տասնհինգ րոպե անց մեքենան աշխատեց, հրամանատարը գերմաներեն կարճ բառերով իրեն գովեց, հրամայեց մի քանի կտոր շաքար տալ և հետ տանել իր տեղը։
Լուսադեմին ճամբարում տարածվեց ահազարհուր լուր․ հրամանատարի մեքենան պայթել է քաղաքի արվարձաններից մեկում․․․
Թե ինչ էր արել պապը, տետրակում գրված չէր, բայց այդ տողերը կարդալու օրվանից մեր աչքում պապը մեծացավ, մեծացավ, դարձավ Արագած սարի չափ մի հսկա հերոս։
Ես ասում էի, որ պապը հերոս է, ասում էի վստահ, ինքնագոհ, բայց ոչ ոք գլխի չէր ընկնում, թե ես ինչպես էի հանգել այդ եզրակացությանը․․․
-Արևուդ թելերը կրծեմ,- ասում էր պապը,- ընձի հերոս չըսես էլ, իմացա՞ր, ընձեն ինչ հերոս․․․ Ըշտը կռիվ էր, մեր բաժին կռիվը տվինք, պարտավոր էինք, հըբը ինչղ, ամեն մեկս մեր չափով․․․ Անտեր մնար պատերազմը, ինչ տղեք գնացին հողի տակը։
Պապը օրորում էր գլուխն ու նայում ձեռքերին․․․Այդ ձեռքերը հիշում էին զինակից ընկերների արյան տաքը, կոպերի սառնությունը, հողի կոշտությունը, որ բուռ-բուռ լցրել էր նրանց անշնչացած մարմիններին․․․
Պապը հերոս էր, ուղղակի համեստություն էր անում, և ապրում էր մեղքի զգացումով, որովհետև նրանք զոհվել էին, իսկ ինքը՝ չէ․․․ Այս մասին նա չէր խոսում, մենք էլ փոքր էինք՝ դա հասկանալու համար․ ուղղակի կարդացել էի տետրակում․․․ պապին նույնիսկ «պարգևատրել էին արնախումները», զարմացել էի՝ էդ ինչպես են մարդուն որպես պարգև ինչ-որ անծանոթ կնոջ ուղարկում․․․ Պապին, որ հերթական անգամ գլուխ էր բերել հրամանատարներից մեկի սենյակի ռադիոն նորոգելու գործը, պարգևատրել էին «մի գիշերով էն երանության բարաքում», և գործից հետո տարել էին մի սենյակ, որտեղ իրեն սպասում էր մի հրեա կին․ նա շատ վախեցած էր, խեղճը կուչ էր եկել սենյակի անկյունում ու դողում էր, իսկ պապը լուռ նստել էր մեկ ժամ, հետո ելել էր տեղից և լուռ հասել դռանը, այդ կինը վազել էր դեպի նա, գրկել պապի ոտքերն ու հեկեկացել, իսկ պապը գրպանում պահած երկու կտոր շաքարն էր նրա ձեռքի մեջ դրել ու դուրս եկել։ Դռան մոտ այլ զինվորականներ լպիրշ ժպիտներով ուղեկցել էին պապին՝ պատրաստվելով իրենց հերթին․․․ Այդ կնոջը էլ երբեք չէր տեսել․․․
«1945․ մարտ․ մենք տղերքով պատրաստվում ենք․․․ շուտով, շուտով էս արնախումների վերջը տալու ենք, հլը սպասեք, շներ․․․ես ձեր հոր հոգին, հա՜․․․»․․․
Պապը գրում էր , որ հատուկ պայմանանշաններ էին մտածել՝ իրար տեղեկություններ հաղորդելու համար, իրենց շարքերում հանճարեղ գլուխներ կային, որ Մորզեի այբուբեն գիտեին նույնիսկ, իսկ ինքն իր աշխատավոր ընկերների հետ մի քանի կտոր գործիք էր ձեռք գցել, չեղածն էլ սարքել տաշել էին՝ ըստ հնարավորության․․․
«Եթե ողջ մնամ, որդիներ ունենամ ու թոռներ, իրանց պիտի ասեմ, չէ, հրամայեմ, որ լավ սովորեն, շատ գիտելիք ստանան տարբեր բնագավառներից, որտև չգիտես՝ ինչը որտեղ կարող է հարկավոր լինել․․․ ընձի պես թերուսում չմնան, ես հմի կհասկընամ, որ իմ կարդացած մի քանի գիրքը, թվաբանության մակերեսային հաշվարկ իմանալն ու Ջիվանու երգերը անգիր էնելը բավարար չեն կյանքի ամեն դժվար վիճակից ելք գտնելու համար․․․ Օղորմի քեզի, Թաթոս պապ, որ վզակոթիս չզարկեիր ամեն անգամ, էս մաս –մուսից էլ խելքս բան չէր կտրե․․․ ես էս արհեստով փրկվա, էս արհեստով էլ էնքան վնաս եմ տվել թշնամուն, որ եթե գրեմ, կարգին գիրք դառնա․․․»։
Պապը իր իմացած հնարքներով այնպես հմուտ էր խափանում «մահվան գործիքներ» արտադրող հաստոցները, որ հետո օրերով աշխատում էր անսարքությունները վերացնելու վրա, իր նման մի քանի հոգի գաղափարակից ուներ, ծեծին դիմանալով սուսուփուս «նորոգում էին ու սարքում» թշնամու պադվալներում անդադար դռդռացող հսկա հաստոցները․․․
Պապի տետրակում տեղ-տեղ էջերը ճմրթված էին, ոչ մի բառ չկար, բայց արցունքի կաթիլների դեղին հետքերը ավելին էին պատմում, քան երկարաշունչ տեքստերը․․․
Վերջապես, վերջապես 1945-ի ապրիլին ամերիկացիները մտան․․․ Իրենք էլ իրենց գաղտնի խմբով գրոհեցին ու գրավեցին դխոխքի բոլոր մասնաշենքերը․․․․ Ազատությունը մտավ մահվան ճամբար․․․ Ափսոս ու ավաղ, շատ ուշացումով, բայց մտավ․․․
Այս տողերը կարդալիս թեթեւության այնպիսի զգացումով էի համակվել , ասես ինձ էին ազատել այդ գերությունից։
Պապը գրում էր, որ «սիրտ չի էրել բուժկետ կոչվող լաբորատորիա մտնելու», իսկ մտնողներն էլ զարհուրելի տեսարաններից ուշագնաց էին լինում․․․
«Ապրիլի 15․1945․ ահա վերջապես մեզ համար բացվել են դժոխքի դարպասները դեպի լույս աշխարհ․․․ հավատներս չի գա, որ դուրս գուքանք էս անդունդից։ Որոշ գրառումների թղթեր հորել էի մեր խցի անկյունում, բայց չգտա, որովհետև տարի ու կեսվա մեր նեխած կացարանը վառել են՝ ախտահանման նպատակով․․․ Հիշողությունս չի ուզե մտապահել էն, ինչ տեսել եմ էս տարի ու կես ժամանակում, եթե հետագայում կրնանամ, նորից կգրեմ էդ բոլորը․․․ կգրեմ էն մարդկանց մասին, որոնց հետ լաց եմ էղել ցավից ու հուսահատ, որոնց հետ երգել եմ իմ մայրենի լեզվով՝ չխելըռելու համար․․․ Բայց էդ նեղությունները ոչինչ, ինչպես ասել է Ջիվանին՝ Փշերը մենք կքաղենք, որդիքս վարդը, նրանք պիտի տեսնեն երջանիկ օրոր․․․»։
Տանջահար, սովալլուկ մարդկանց անվերջանալի շարքը դուրս է ելնում Բուխենվալդի դարպասներից․․․ Մի հոգի ձայնը գլուխը գցած երգում է՝ Խմողը շատ ուշ կմեռնի՜, քիչը՝ հարյուր տարի կապրի՜, սրբում տանում է ցավ ու ցեց, ա՜խ, իմ հայրենիքի ջուրը․․․
Նրան ձայնակցում են՝ մեղեդին որսալով, ձայնակցում են լացով, նոր կյանքի հույսի ուրախությամբ, փրկվածի անհավանական ոգևորությամբ․․․
Ղոբուղենց Թաթոսի թոռ Վարդգեսը կանգ է առնում դարպասի մոտ ու կարդում գերմաներեն գրությունը՝ քմծիծաղով՝ ես քու գրողիդ հոր հոգին, հա՜․․․ դե հիմի տեսնիքն՝ ում՝ինչ հասանելիք է․․․
Ու շարունակ քայլեց կյանքին ընդառաջ․․․
Կոստյումը հագին, կաղալով, երգը շուրթին՝ գնում էր Պապը «Հաղթանակի մեդալ» ստանալու, հետո մայիսյան ամեն հոբելյանին մի նոր շքանշան էր ավելանում կոստյումի ձախ կողմում․․․ Եվ շարունակվում էր կյանքը երգով, որ «հանկարծակի, շատ անսպասելի» սովորեցինք մենք՝ հարուցելով տանեցիների, և հատկապես Վարդգես պապի զարմանքն ու հիացմունքը․ Քա՜ղցր ես , քան նռան գինի՜, ա՜խ, իմ հայրենիքի՜ ջուրը․․․
