Յան Ռյոներտը ծնվել է 1976 թվականին Գերայում (Թյուրինգիա)։ 2018 թվականից ապրում է Լայպցիգում, իսկ 2011 թվականից Բրաունշվայգի տեխնիկական համալսարանում դասավանդում է նորագույն և արդի գրականություն՝ գիտա-տեխնիկական աշխարհի համատեքստում։
Իր գրական գործունեության համար նա արժանացել է մի շարք հեղինակավոր մրցանակների և կրթաթոշակների, այդ թվում՝ Բեռլինի Գրական Կոլոքվիումի պոեզիայի դեբյուտային մրցանակին, Յենա քաղաքի Վալտեր Դեքսելի կրթաթոշակին, Թյուրինգիայի ազատ երկրի Հարալդ Գերլախի կրթաթոշակին, Դարմշտադտի «Գրական մարտ» փառատոնի շրջանակում շնորհվող Վոլֆգանգ Վայրաուխի խրախուսական մրցանակին, Հարավային Տիրոլի RAI-ի պոեզիայի մրցանակին և Յոհան Գոթֆրիդ Զոյմեի անվան գրական մրցանակին։
Նա հեղինակել է պոեզիայի հետեւյալ ժողովածուները՝ «Ամպային բանաձևեր» ( 2016), «Բրոյգելի կապիկները»(2019), «Երկրի օրաժամ»(2023), էսսեների գրքեր՝ («Ֆիլմ․ սիրախաղեր Central կինոթատրոններում»(2013), «Կողմնացույցների փոքր պոետիկա»(2014), «Սիրենների հրվանդանում․ Ռիլկեի Կապրիի բանաստեղծությունները» (2021), բնագիտական գործեր՝ «Քարերում քայլելով» (2021), «Դեպի կարստ» (2023), «Վայրի բնության աշխատանք․ գրություն և գործ»(2025), գրական քննադատություն (այդ թվում՝ Frankfurter Allgemeine Zeitung-ի և Literarische Welt-ի համար), գրականագիտական հետազոտություններ («Պոեզիան կինեմատոգրաֆի դարաշրջանում»(2007), «Պատերազմի մասին ինքնակենսագրական գրություն» (2014), անթոլոգիաներ (այդ թվում՝ «Ցելյուլոիդի անվերջ ընդարձակումը» (2009) և թարգմանություններ (այդ թվում՝ Ռոն Փաջեթ․ «Աշխարհի ամենագեղեցիկ լուցկիները» (2017)։
Յան Ռյոներտը PEN Berlin-ի հիմնադիր անդամներից է։
Նա այն բանաստեղծներից է, որոնց մասին ասում են, թե ոչ միայն նոր բառեր են պարգևում ընթերցողին, այլև նոր տեսողություն։ Նրան կոչում են «բառերով նկարող»․ նրա քնարերգությունը ընկալվում է որպես տեսողական արվեստ, որտեղ զգայական մի պահ կարող է հանկարծակի բացել անցյալը, իսկ թանկարժեք ու փխրուն մանրուքը վերածվում է հիշողության կրողի։ Նրա քնարերգությունը բնութագրում են որպես աշխարհաճանաչ․ այն հեռու է երազկոտությունից, նրա ընկալումը ճշգրիտ է։ Միաժամանակ նա կարողանում է խոսել «ամպերի բարձրությունից»՝ համադրելով մեծ փիլիսոփայական ընդհանրացումն ու ամենափոքր, անցողիկ դետալը։ Ռյոներտի պոեզիան երբեմն դիտարկվում է որպես խիզախ վերադարձ ճշմարիտ պաթոսի՝ այն զգացողությանը, որը կարող է արթնացնել մանկության օրերը և այլ աշխարհի կարոտը։ Նրա ստեղծագործությունը գտնվում է քաղաքային և բնական միջավայրերի, հիշողության և ներկայի հատման կետում։
Գրողուցավ
Արևի մեջ` նրանց թափանցիկությունը
Որպես հյուրեր այլ ժամագոտուց՝
ճամփեզրի ծառերը, որոնք
Չգիտեն՝ ինչ անել մեր ժամանակացույցի
և գրքույկների հետ, սակայն
նրանք ստեղծել են նյութը․
իրենց նվիրումը, մեր հումքը։
Մենք այն մղում ենք դեպի բացատներ,
որտեղ դիտում ենք մեր մտքերը,
դրանց շարունակվելը, հեշտությամբ
կոմպոստացվող հողից դեպի օդ,
որը պատկանում է սիրեններին։
Կապը կտրած՝ օդապարիկները սավառնում են
նշագրված դաշտերի վրայով
դեպի հորիզոն, որը մեզանից ոչ մեկն
այլևս չի վերահսկում։ Հավանաբար
նրանք կփշրվեն հաջորդ մրրկահողմում
կամ վայրէջք կկատարեն գործարանում,
որի նկուղում մամլիչները ճզմում են միջուկն
անճանաչելիության աստիճան։
Կամ էլ կմնան Պրովանսի
նարդոսներում, հազրեվարդի ու կարստի միջակայքում,
արևի մեջ՝ նրանց թափանցիկությունը։
Թեև նրանք արմատներ չեն գցում
(ինչո՞ւ պիտի գցեն), նրանք պահվում են այստեղ․
իրողություն, որը ոչ ոք չի վիճարկում։
Մթնոլորտի երգ, որ կվերադառնա քեզ
անճանաչելի դարձած․ այն անցել է
թռչնաերամների, ծառագագաթների, ամպերի միջով
մինչև քո զույգ շուրթին իջնելը,
և հիմա կտրում է շունչս,
ինչպես գարնան այգիները տարածություն են ճեղքում․
արևի մեջ՝ նրանց թափանցիկությունը,
երգը կանգ է առնում լքված կայարաններում,
հին չվացուցակների հետևում՝
եզրին տպված ջրանիշ՝ նույնական այն
բռնկմանը, որից ծնունդ է առել․
ժպիտ, որին ժամանակին հպված էր,
շերտավոր կեղև, որ կրում ես դատարկ գրպանումդ,
հմայիլ բոլորովին ոչնչից,
այն կճանաչեն միայն ճամփորդներն
այլ ժամաչին գոտիներից։
Ղողանջող օդը
Այս լույսը տանում է քեզ դեպի այլ անոսրություն,
կարծես ինչ-որ բան է մնացել չասված․
մոռացված տերև՝ օրերի միջև,
նոթ՝ պոկվող թերթերով օրացույցում։
Նավակներն արտացոլվում են հոսանքում,
կամարներում, դարպասներում, եղեգներում․
միայն ջուրն է, որ չի արտացոլում․
այն ցույց է տալիս
նորից նույն բաները՝
ժպտացող դեմք,
որը հաշիվ է
ներկայից ներկա
ղողանջող օդում,
կարծես մենք այստեղ չէինք,
կարծես մենք միայն այստեղ էինք,
կարծես մենք դեռ այստեղ էինք՝
ոչնչի միջով, հազիվհազ
շնչի զարկերակ ու հայում,
անոսր կապույտում՝
կռունկների երամ։
Բնանկար ալկիոնի հետ
Քո ծննդյան երազային տեղանքում
կարծես այլ տեղ էիր տեսնում
ծանոթ մի վայր, ասես ֆիլմում տեսած
մեկ այլ, անծանոթ այնտեղ,
որտեղից եկել ես․ առավոտյան գունատ արևը
տանիքների եզրին
նոր կարմրավուն սվաղը
նման այլ երկրների համար գովազդի
նման Նյու Յորքի փրկասանդուղքներին
բայց այստեղ, որտեղ դու ես
աշնանադեղին տերևների վրայի թղթե բաժակի մոտ,
արծափայլ ծալվող հեծանիվը՝ հենակին
բուսաբանական այգում հովանոցով աղջիկը՝
ամենը ինչպես գիտես, բայց երբեք չես տեսել,
բացի թռչնից, որ վար իջավ
սրճարանի մուտքի մոտ
անհավանական կապույտ,
ինչպես հեռավոր տափաստաններից եկած հնդկացի,
որ քեզ հիշեցնում է՝ սրանք գոյություն ունեն․
ալկիոնը, առավոտը, փողոցը, լույսը։
Լուրեր հարևան աշխարհից
Քաղաքը, պողպատաձուլարանը, պայթեցված բունկերները․ ոչ մի դուռ չի բացվում պատերազմի լուրերում։
Բումերանգի էֆեկտ․ լեզուն հետ է նետվում մեզ վրա։ Մենք ոչնչի չենք գալիս, ոչ մի նոր բանի, թե մնանք միայն այն բառերում, որոնք նկարագրում են այն, ինչ տեսնում ենք։
«Խոսքեր չունեմ», ասում ես դու, մինչ երեկոյան Էլբայի վրա տարածվում է կկվի ձայնի արձագանքը։ Սոխակների երգչախումբը սոճու մանրանտառում։ Երևի կեռնեխներ, կաչաղակներ, վիզգցուկներ, հոպոպներ։
Հանկարծ արևն այնքան է ուժգնանում, որ այրում է ջուրը։ Կարծես ջուրն ինքը բոցավառել էր արևը ու նրա հետ՝ տեսանելի աշխարհը։ Ամենը, ինչ կարող է նկարագրվել, այրվում է։
Եվ թռչուններն այս պահին, ավելի ու ավելի հնչեղ, ձայնի կարպետ են հյուսում, կարպետ, որ կարելի է միայն լսել՝ տեսնելու փոխարեն, կամ, թե հնարավոր լիներ, առավելագույնը՝ «տեսնել» ականջներով․ ճախրող, փախչող ձայնի գորգ։
Այրված ծառագագաթներից վեր առկայծում է մեկ այլ աշխարհ, որն անհնար է տեսնել։ Դա կատարվում է հարևանությամբ։
Ամառը, սոխակը, հոպոպը, փայտփորը։ Ինչ-որ մեկը թակեց և բացեց դուռը։ Այն բաց է, կրնկի վրա, և հարևան աշխարհի նորությունները ներս են սորում․ առաջին բառից դուռը փակվում է։
Այց ջութակագործին
Ես դեռ սպասում եմ կարպետին՝ քո արհեստանոցից։
Ինչպես մի խոհ այն բանի մասին, որ ոչ կարելի է ստանալ,
ոչ մոռանալ, այն երերում է
աչքերիս առաջ, առաջնորդվող քո ձեռքով,
որի վրա կարող էի երդվել,
երբ իմ ձեռքում էր։ Եղանակները
սուրացին-անցան, ինչպես արտաքին աշխարհից եկած
վատ լուրեր։ Դու ինձնից լուր
կունենաս, երբ հանգիստ թողնես ինձ։
Մեկն, ում մենք չգիտենք,
պատասխանատու է հյուսքում երևացող զարդանախշերի,
գունագեղ պատկերների համար։ Լեռնագագաթների,
անտառների, այգիների։ Ինչու՞ ոչ
ճահիճների կամ տղմուտների։ Ես կարծում էի՝
կհայտնվես այնտեղից՝ բրդից
կամ քաթանից, դրանցից կախված
թելերը կրկնվում են,
ինչպես կրկներգ։ Հին ձայնագրություններում
կարպետագործ կանայք միշտ երգում են։
Ես կխելագարվեի,
եթե հասկանայի այդ ամենը․ փոխարենը
այն մնում է օդում՝ ջղակծկում,
ճտտացնում ես մատներդ,
ու լարվածությունն անցնում է։
Դու խոստովանեցիր դա թռչուններին,
ու հիմա ես այդ ձայնը լսում եմ ամեն առավոտ
թփի տակից։ Մեղեդին
պարզ է, երբ կա նվագակցություն․
Մենք ամեն առավոտ վիճում ենք, թե՝ ինչ գործիքով։
Թարգմանությունը գերմաներենից՝ Եվա Մարտիրոսյանի
