Մոնիկա Արաք դե Նյեկոն (Monica Arac de Nyeko) (ծն. 1979թ.) ուգանդացի գրող է՝ կարճ պատմվածքների և էսսեների հեղինակ։ 2007թ.-ին նա դարձավ առաջին ուգանդացին, որը հաղթեց Աֆրիկյան գրականության Քեյն մրցանակը (Caine Prize for African Writing) իր «Ջամբուլայի ծառը» պատմվածքի համար: Սուրբ Մերիի Քոլեջում դասավանդել է գրականություն ու անգլերեն, հետո շարունակել ուսումը Գրոնինգենի համալսարանում՝ ստանալով մարդասիրական օգնության մագիստրոսի աստիճան: Նրա աշխատանքները տպագրվել են Memories of Sun, The Nation, IS Magazine, Poetry International և այլ պարբերականներում։ 2014թ.-ին նա ընտրվել է Africa39 նախագծի հեղինակներից՝ ընդգրկվելով 40 տարեկանից ցածր խոստումնալից հեղինակների ցանկում:
Քո տուն գալու մասին իմացա մեր դրկից հարևան Մամա Աթիմից: Հիշում ես, չէ՞, նրան:
Դպրոցի ճանապարհին, ձեռք ձեռքի տված, վազելով, ցատկոտելով կամ բռնոցի խաղալով, խոսում էինք նրա մասին: Այդ կնոջ բերանը բառերի հետ վարվում է այնպես, ինչպես մրջյունները՝ եգիպտացորենի հասկի: Բոլորը գիտեն նրա կռկռան բերանը: Բայց մարդիկ դեռ ապշում են, թե ինչ աստիճանի է կարող նրա գնդացիր բերանը կրակել ու ավիրել: Մենք նրա անունը դասախոս էինք դրել: Այդ կինը խոսում է իր առարկային անվիճարկելի տիրապետող, ամբիոնին կանգնած դասախոսի վստահությամբ: Հաստատ հետաքրքիր է քեզ, թե ինչպես է իմացել քո վերադարձի մասին: Կարող եմ որոշ կռահումներ անել, բայց էական չէ: Ես խոստումս խախտած կլինեի: Մենք խոստացանք նրան բանի տեղ չդնել, չազդվել նրանից: Մենք դա ասացինք այն գիշերից հետո: Մի գիշեր, որ ոչ ոք մեզ չի կարող ստիպել մոռանալ: Դու հեռացար դրանից հետո առանց հրաժեշտ տալու: Ես մտածեցի, որ ստիպված էիր: Հավանաբար երկուսիս համար էլ լավը դա էր: Երևի այդպիսով կհանդարտվեր ամեն ինչ: Երբեք էլ չհանդարտվեց: Մեր անունները մնացին մշտապես զուգակցված արգելվածի հետ:
Ամոթ: Անյանգո-Սանյու:
Մայրս արդեն վերականգնվել է այդ գիշերից հետո: Ժամանակ պահանջվեց, բայց ստացվեց: Միգուցե ժամանակն է, որ քո մայրն էլ նույնը անի: Նա պետք է գլուխը բարձր պահի և փոշի ցփնի այն կանանց վրա, որոնք ծիծաղում են նրա հետևից, երբ անցնում է նրանց տների մոտով:
Նակավա բնակելի թաղամասը երբեք չի փոխվել: Պարոն Ուանգոլոն` մեր հասարակագիտության ուսուցիչը, մի անգամ ասաց, որ այս տները պլանավորված աղքատավաններ են՝ կոտրված երազներով ու չպլանավորված ընտանիքով հարևաններ ունեցող մարդկանց համար: Նակավան մեկ ակր հողատարածքի վրա ավելի քան հազար ընտանիք է տեղավորում: Կանանց մեծ մասը չի աշխատում: Մամա Աթիմի նման նստում են ու խոսում, խոսում, խոսում ու սպասում, որ ամուսինները մի կիլո փորոտիք տուն բերեն: Մենք չէինք ուզում այդպիսի կանանց վերածվել: Նրանք մաշկը սպիտակեցնում էին «Մեկակո» սպիտակեցնող կրեմով այնքան, որ այն դառնար արևից խանձված երեխայի մաշկի նման փափուկ ու գունատ: Նրանք խառնվում էին իրենց երեխաների քարկտիկի ու գործնագործի կռիվներին, մինչև հաշտարարություն անելու էին կանչում տեղի լիազորին: Հետո մի տարի իրար հետ չէին խոսում: Նակավայի կանաք իրար վրա ծիծաղում էին չարչիների վաճառած ամենաէժան կոշիկները հագնելու համար: Սանյու, այդ կանայք անգիր գիտեին յուրաքանչյուր սիրո թալիսման ու յուրաքանչյուր ջուջուով զբաղվողի տեղը, քանի որ դրանք իրենց պետք էին հավի կոկորդի երակներով լցված ծխամորճի միջոցով խմիչքի սրահներից ետ գրավելու իրենց ամուսինների սերն ու առնանդամները: Այս կանայք գիտեին, որ զույգ թիվը վատ նշան է, երբ ոգիների հետ իրենց ամուսինների հավատարմության մասին խորհրդակցելիս տեսնում էին խեցիների ու սուրճի հատիկների գլորվելը կովի կաշվի վրա:
Ահա թե ինչի դեմ էինք մենք պայքարում, երբ ամեն օր գնում էինք դպրոց: Ես ու դու, ձեռք-ձեռքի, դեպի դպրոց` փախչելով Նակավայի մակընթացությունից, որը սպառնում էր մեզ կուլ տալ ու դարձնել աղմկոտ, բամբասկոտ ու վախենալու տանտիկիններ: Դու ինքդ ասացիր, որ մենք կարող ենք լինել ինչ ուզենք: Քո բերանից դուրս եկած ամեն խոսք համեմված էր և կենդանի: Դու դա ինձ ասացիր, երբ նստած էինք մանգոյի ծառի ճյուղին: Մեզ թույլատրված չէր ծառ բարձրանալ, բայց մենք բարձրացանք ու այնտեղ` կանաչ ճյուղերի արանքում, դու ասացիր, որ մենք կարող ենք լինել այն, ինչ ուզենք: Դու խնդրեցիր, որ մի պահ դադար տանք ու ցանկություն պահենք: Ես սպիտակ զգեստով բուժքույր էի ու երեխաներին մեծ սրսկումներով չէի վախեցնում: Դու ոչինչ չցանկացար: Դու միայն ցանկացար, որ չդառնաս այն, ինչ հայրդ էր ուզում` ինժեներ` նախագծելու շենքեր իր առանձնատան, գրասենյակի, երկաթուղային գյուղի համար: Վերջինի մասին նա երազում էր ամեն գիշեր քնելիս:
Սանյու, այսքան տարի հետո դեռ պատկերացնում եմ, թե ինչպես է ամոթը հետևիցս քաշ գալիս` շրջազգեստիս կարի տակ մտած: Երբեմն էլ տեսնում եմ, թե ինչպես է այն անապատի ու ծովի միջով սահում քո երազների մեջ` հիշեցնելու, թե ինչ գիծ ենք հատել: Այն, ինչ չպետք է անեինք, երբ Մամա Աթիմի լապտերը շողաց մեզ վրա` մերկ: Այդ ինչպե՞ս նա իմացավ, թե ճիշտ որ պահին միացնի լույսը: Այդ հարցը հավանաբար պատասխանների անօգուտ փնտրտուք է: Ես պատասխաններ չեմ ստանա: Հավանաբար այդ կինն ամեն ինչ գիտի: Երդվում եմ, եթե դու օվկիանոսի հատակին քնեիր կոկորդիլոսի հետ, նա կիմանար: Նա միակն է, որ առաջինն է իմանում, թե ում ամուսինն ում աղջկա հետ է քնում մեր թաղում, այդ մեկ սենյականոց տներում: Նա գիտե, թե ում տղան բռնվեց մեր թաղի տակով անցնող ոլոր-մոլոր Ջինջա ճանապարհի վրայի շքեղ առևտրի կենտրոն Լուգոգո շոուի ցանկապատի մոտ: Մամա Աթիմը գիտե, թե ով է շուտով մեռնելու գոնորեայից, թե նա ումից է վարակվել, թե այդ վարակողին ով է վարակել, ու որ վերջինս իր հերթին վարակվել է երկու տարի առաջ Լուգոգոն հսկող զինվորներից:
Հիշում ես, չէ՞, այդ զինվորներին: Թե ինչպես էին նստում արևի տակ իրենց կանաչ համազգեստով` զենքը անփութորեն ուսերից կախված: Նրանց կողքին Կալաշնիկովները (ԱԿ47) անվնաս էին թվում, ասես առարկաներ, որոնց պետք է մարմնին մոտ պահել, սև զարդեր: Նրանք սուլում էին հետույքն ընդգծող կարճ շրջազգեստով երիտասարդ աղջիկների հետևից: Գիշերը նրանք խմում էին Նեղոս գարեջուր, տոնտո, Մոբուկու և երգում էին հարամբե, սուկուս կամ չակա-չակա ոճի երգեր.
«Eh moto nawaka mama, Eh moto nawaka, I newaka tororo, Nawaka moto Nawaka moto, Nawaka moto (Այրվում է կրակը, այրվում է, այն այրվում է Տորոյում, այն այրվում է, այրվում է, այրվում է)»:
Մամա Աթիմը երբեք մոտ չէր գնում նրանց կանաչ վրաններին: Նա միշտ բերանը ծամածռում էր նրանց մասին խոսելիս: «Զինվորների ի՞նչ գործն է Լուգոգոյում պահակություն անելը,- հարցնում էր նա, – արդյո՞ք դա առաջնագիծ է»: Մամա Աթիմը սարսափում էր զինվորներից: Մենք երբեք չբացահայտեցինք, թե ինչու էին զինվորներն իրեն այդպիսի վախ ներշնչում: Ինչևէ, դա էական չէր: Նրա վախը դարձավ գաղտնի զենք, որ օգտագործում էինք, երբ ինքներս մեզ երևակայում էինք նրա բախտը որոշող աստվածուհիներ: Աստվածուհիների մեր ձեռքերում նրան դարձնում էինք խամաճիկ, որին քարկոծում էին զինվորները: Մենք պատկերացնում էինք, որ միայն զինվորի քար նետելը բավական կլիներ, որ նա տակը լցներ իր XXL չափի «մայրերի միության» անդրավարտիքի մեջ: Նա այդ անդրավարտիքները իր երեխաների տակդիրների ավելցուկ կտորներից կարել էր տալիս մի դերձակի: Այնքան կուզեինք, որ այդ կտորները կանաչ լինեին, որպեսզի նա զինվորներ և քարեր տեսներ իր ազդրերի արանքում ամեն անգամ, երբ հագներ կանաչ զինվորի գույնը, նետվող քարի գույնը, Կալաշնիկով ԱԿ47-ի գույնը:
Մեզ սովորական դարձավ մեր ֆուտբոլի դաշտերին թառած կանաչ զինվորների տեսարանը: Սա էր նոր կարգը: Զինվորները կատարում էին ոստիկանի աշխատանքը: Հարց չկա, Ուգանդա Յետու, Հակունա Մատատա:
Ինչքան տարօրինակ էր դա` ազատությունը արգելված գույների մեջ: Մուգ կանաչը` առավոտի գույնը, երբ ցողը չորանում է տերևներին` հայտարարելու ամոթի ու կեղտի գալստյան մասին: Եվ հանկարծ ամեն ինչ թվում է այնքան չծածկված, այնքան բացահայտ, այնքան մերկ:
Անյանգո – Սանյու:
Մամա Աթիմն ասում է, որ դու ես որոշել վերադառնալ տուն` Նակավա բնակելի թաղամաս: Նա ասում է, որ դու հրաժարվում ես ապրել Կոլոլոյի տարածքում` այն մեծ բլուրների ու կողք-կողքի շարված շենքերով փողոցների վրա: Դու գալիս ես մեզ մոտ` Նակավա թաղամաս, դեպի փոքրիկ բլուրի վրա մեկը մյուսի հետևից շարված տները, որոնք նայում են շուկային, Ջինջա ճանապարհին, ֆուտբոլի դաշտին ու Լուգոգոյին: Սանյու, դու որոշել ես գալ այստեղ` կարմիր հողի վրա վազող երեխաների մոտ, որոնք առավոտյան քարկտիկ ու գործնագործ խաղալուց գոռում ու բղավում են, ծանոթ և պատմությամբ ու հիշողությամբ լի մի վայր: Դու վերադառնում ես դեպի հողե ճանապարհները, որոնք անձրևոտ օրերին լցվում են դարչնագույն ցեխով, դեպի փողոցի ջրափոսերը, դեպի կոշտ հողի վրա անձրևի թարմ, քաղցր հոտը: Սանյու, դու վերադառնում ես` գտնելու Մամա Աթիմին:
Մամա Աթիմը դեռ սպասում է, որ իր ամուսինը բերի այն ուտելիքը, որ ինքը պիտի եփի ամեն երեկո: Մենք ասում էինք` ինը տղա և մի աղջիկ ունենալուց հետո նա պետք է փորձի հոգ տանել նրանց մասին: Ինչու՞ չի փորձում թաղամասի մյուս կանանց նման գործ գտնել արդյունաբերական տարածքում: Իր կոնքերն ու մեծ հետույքը գործի դնի ու ձեռներեցություն բզբզի: Ինչու՞ մի փոքր վարկ չի վերցնում միկրոֆինանսավորման միություններից, որ գոնե կարողանա օգտագործված շորերի մի հակ գնել Օվինո շուկայից ու հատով վերավաճառել Նակավա շուկայում: Օգտագործված շորերը հիմա նորաձև են հաստատ: «Թոմի Հիլֆիգեր» և «Վերսաչե» պիտակները թրենդային են երիտասարդ աղջիկների ու տղաների շրջանում, որոնք սիրում են գիշերը թաղամասում ժամանակ անցկացնել: Օգտագործված շորերը երբեք երկար չեն մնում կախիչներին, դրանք արագ վաճառվում են` ինչպես ջուրը երաշտի ժամանակ:
Մայրիկս ասում էր, որ այդ օգտագործված շորերը Լոնդոնում հանում են դիակների վրայից: Դրա համար էլ վրան գրվածքներ կան, ինչպես օրինակ` «ԴՈՒ ԳՆԱՑԻՐ ԼՈՆԴՈՆ ՈՒ ԻՆՁ ԲԵՐԵՑԻՐ ՄԻԱՅՆ ԱՅՍ ՔՈՍՈՏ ՇԱՊԻԿԸ»: Երբ մայրիկը խոսում էր Լոնդոնի մասին, մենք բերաններս բաց լսում էինք: Նա ճամփորդել էր այնտեղ ոչ թե մեկ կամ երկու, այլ երեք անգամ` այցելելու իր քրոջը: Ամեն անգամ վերադառնում էր` ճամպրուկները լի պատմություններով: Երբ նրա քույրը մահացավ, դադարեցին թե՜ մայրիկի ճամփորդությունները, թե՜ նրա աչքերի պսպղոցն ու էլիզաբեթ թագուհու մասին պատմությունները, որոնք նորից ու նորից պատմելու և վերապատմելու հավեսը նա կորցրեց: Այդ ժամանակ մենք արդեն մեծացել էինք: Դու վաղուց գնացել էիր այլ վայր, այլ ժամանակ, այլ հիշողություն: Այդ ժամանակ մենք մեծացել էինք ու դարձել երկու հասուն աղջիկներ` չորս մեծ ստինքներով ու դդմի նման հետույքով, ու գիտեինք, որ այդ պատմությունները ճշմարիտ չէին: Մայրիկը ոչ թե Լոնդոն էր գնացել, այլ նավով Թանզանիա` Վիկտորիա լճի մյուս կողմը: Ոչ մի էլիզաբեթ թագուհի:
Մամա Աթիմն ասում է` դու հոգնել ես Լոնդոնից: Այլևս այն տանել չես կարողանում: Լոնդոնը ցուրտ է: Լոնդոնը հրեշ է, որը աշխատանք չի տալիս: Լոնդոնը արտաքսվածների համար հարմարավետ աքսորավայր չէ: Լոնդոնն անբարոյականների համար փախստավայր չէ: Մամա Աթիմն ինձ ասում է «անբարոյական» բառը դանդաղ ու ընդգծված՝ ջապադհոլա լեզվով, որ գլուխս լավ մտնի: Նա ուզում է, որ ես այդ բառը լսեմ ամեն շնչում, դրա հոտն առնեմ ամեն բուրմունքից, որ այն ինձ հետապնդի, ինչպես այն առաջին օրը, երբ քեզ հպվեցի առաջին անգամ: Ինչպես այն օրը, երբ դու ինձ հպվեցիր առաջին անգամ: Սառն ու վախվորած էր քո ձեռքը, որով բռնեցիր իմ իրանն ու սեղմեցիր քեզ, նրա տան ջամբուլայի ծառի տակ: Մամա Աթիմն ասում է, որ դու վերադառնում ես մետաղյա թռչնի թևերին, Քենիական Ավիաուղիներով:
Դու վայրէջք կկատարես Կամպալայի շոգին, որը կծում է մաշկն այնպես, ասես բոլորի հետ կռիվ ունի տալու: Մայրդ չի խոսում ոչ ինձ հետ, ոչ մորս: Մամա Աթիմը եփում է իր մի կիլո փորոտիքը, որի մասին նա մի շաբաթ խոսում է, քանի դեռ չի եփել հաջորդ կիլոգրամը: Նա կռանում է իր քարածխի վառարանի վրա, ու նրա մեծ ու երկար կրծքերը նայում են թավային` ինչպես կովի ծծեր: Երբ մարդ է անցնում, նա եփելը դադարեցնում է: Կարելի լսել, թե ինչպես է փսփսում: Միգուցե դա է գոնորեայի ու Լուգոգո շոուի մասին նրա պատմությունների աղբյուրը: Մամա Աթիմն աշխարհին ուղդորդում է դեպի իր խոհանոց, ինչպես իր ինը որդիներին ու մի դստերը: Նրանցից ոչ ոք ոչնչի չի հասել: Նրանց մայրն այսքան տարի հետո իմ ու քո մասին այնպես է խոսում, Սանյու, որ կմտածես, թե իր որդիները քահանաներ են: Կմտածես, թե նրանցից գոնե մեկը դիպլոմ է ստացել և որևէ նախարարությունում ցածր աշխատավարձով աշխատանք ունի: Կմտածես, որ նրանցից գոնե մեկը հարգարժան կին է տուն բերել: Բայց արի ու տես, նրանց կանայք նման են օգտագործված հեծանիվների, որոնց քշել ու մաշել են թաղի բոլոր տղամարդիկ: Ասում են` հետևում գտնվող կապիկը չպետք է ծիծաղի մյուս կապիկի պոչի վրա: Մամա Աթիմը ծիծաղում է ատամները բացած ու խեցիների նման ի ցույց դրած: Նա ամենաբարձրն է ծիծաղում ու մոռանում է, որ հատկապես ինքը իրավունք չունի թաղի վրա թքելու ու դասախոսություններ կարդալու «Ավետարան ըստ Սուրբ Բարոյականության» թեմայով:
Երբեմն ես մտածում եմ` տեսնես ինչքա՞ն ես դու փոխվել: Ինչքա՞ն ես մեծացել: Դու ինձանից բարձրահասակ էիր: Աչքերդ խիստ արտահայտություն ունեին, դրանք քեզ այնպիսի տեսք էին տալիս, որ երեխաները մի պահ կանգնում էին անվստահ, թե արդյո՞ք քեզ կարող են ոտքի տակ գցել, թե սպասեն տեսնեն` արդյոք քո աչքերը կհաստատեի՞ն իրենց կանխորոշված վախերը: Այն բանից հետո երբ նրանք վերջապես ուսումնասիրել, վերլուծել, գումարել-բազմապատկել-հանել էին քեզ, գիտեին, որ քեզ հետ պետք է հաշվի նստել:
Երբ մեծ երեխաները փորձում էին ինձ նեղացնել, դու հասակովդ մեկ կանգնեցիր ու ասացիր, թե թող փորձեն մատով կպչել ինձ: «Միայն մատով»,- ասացիր ատամներդ կրճտացնելով, ասես թե դրանք ալյումինից լինեին: Նրանք գիտեին, որ դու դատարկ չես խոսում, ու որ քո զայրույթն ավելի վատ էր, քան ուսուցչի՝ բամբուկով մտրակելը: Քո զայրույթն ու կատաղությունն օձի նման փաթաթվում էին ցանկացած մեկի շուրջ, ով համարձակվում էր, ով մարտահրավեր էր նետում: Ու դու այդպես էիր կռվում` ատամներով ու ձեռքերով, բայց հիմնականում ոտքերով: Դու փաթաթվեցիր Ջումայի շուրջ, երբ նրա ինձ այնպես հրեց, որ ատամս դուրս եկավ, երբ ես նրան թույլ չտվեցի առաջ անցնել ջրի ծորակի հերթի մեջ, երբ ուզում էր տեղս գրավել:
Ես հագել էի իմ մուգ կանաչ համազգեստը: Ճաշի ժամին երկար հերթեր կարող էին գոյանալ, ու տղաները միշտ հերթ չէին պահում: Ջուման ինձ հասավ, երբ ես ճաշից հետո իմ ջրի տարան դրեցի ծորակի տակ` խմելու ջուր վերցնելու: Նա ինձ հրեց: Նա ուժեղ էր, Սանյու: Մի այդպիսի հրում բավական էր, որ ընկնեի: Երբ վեր կացա, ատամս թողեցի գետնին, ու միայն արյունը մնաց կանաչի վրա, մուգ կանաչի, առավոտի գույնը, երբ ցողը չորանում է ծառերի վրայից:
Դու հեռվում կանգնած էիր: Դու մեզ չէիր նայում: Բայց երկար ժամանակ չպահանջվեց որ իմանայիր, թե ինչ էր կատարվում: Դու հրելով ճամփա բացեցիր ամբոխի մեջ, ու մինչ ուսուցիչները կնկատեին իրարանցումը, ոտքերդ արդեն փաթաթվել էին Ջումայի շուրջ: Սանյու, չգիտեմ, թե ինչպես ես դա անում: Նա չէր կարողանում շարժվել:
Ջուման` ուշաթափվա՞ծ: Հահահահահահա: Շատ աշակերտների գիտեմ, որոնց դա կգոհացներ:
Վերջապես, մեծ տղայի նրա մկանները ճզմված էին, վերածված ավազի, հողի ու մածուկի: Այդ միտքը քաղցր ու աղի համ ուներ, ինչպես սոխով ու կամուլարիով` կարմիր կծու պղպեղով համեմված մորեխները:
Պարոն Ուանգոլոն եկավ` ձեռքը ծնկին կաղին տալով ու բամբուկե մեծ ձեռնափայտով: Այն դեղին էր, և պետք է որ այդ առավոտ կտրված լիներ հենց դպրոցի մոտի մայր բամբուկից: Նա քաշեց քեզ ու սպառնաց անորոշ ժամկետով դպրոցից հեռացնել, մինչ դու բաց կթողնեիր ավազ-հող-մածուկ դարձած Ջումային: Թե՜ դու, թե՜ Ջուման ազատվեցիք դպրոց հաճախելու երկուշաբաթյա արգելքով: Դպրոցի կանոններում պարզորոշ գրված էր, որ ոչ ոք չպետք է կռվի: Դու խախտել էիր կանոնները: Բայց դա կանոններից փոքրագույնն էր, որ դու խախտեցիր: Որ ես խախտեցի: Որ մենք խախտեցինք:
Շատ ավելի ուշ՝ տանը, մայրդ այնքան զայրացած էր: Տան ճանապարհին ասացիր, որ չպետք է ասենք, թե ինչպես էր կռիվը սկսվել: Մենք պետք է պարզապես ասեինք, որ նա քեզ էր խփել, դու էլ նրան: Քո տունը մեզանից երկու փողոց էր հեռու, իսկ դպրոցը թաղամասին ամենամոտ հիմնական դպրոցն էր: Հարևան երեխաների մեծ մասը սովորում էր Նակավա Կատալե հիմնական դպրոցում, բայց բոլորը գիտեին, որ մենք մոտ ընկերներ էինք: Երբ մայրդ եկավ ու թակեց մեր դուռը, մայրս հենց նոր էր սոխառածը դրել քարածխի վառարանին` տապակելու այծի միսը:
Մայրս այծի միս էր գնում, երբ աշխատավարձ էր ստանում: Ամսվա վերջին միշտ այծի միս էր լինում ու միգուցե բրինձ, եթե նրա տրամադրությունը բարձր էր լինում: Մայրիկի ուտելիքը լավ հոտ ուներ: Եփելիս նա կատակում էր: Մայրիկն ասում էր, որ հայրիկը եթե գլխի մեջ մի քիչ խելք ունենար իրեն չէր թողնի երեք երեխաների հետ ու գնար բնակվելու այն փչացածի հետ, որին նա կին էր անվանում: Մայրիկն ասում էր, որ հայրիկի նոր կինը եփել չգիտեր ու այնքան երիտասարդ էր, որ կարող էր նրա դուստրը լիներ: Առաջին որդուն ծննդաբերելիս նրան կեսարյան հատում էին արել: Ի՞նչ էր նա ակնկալում: Այդ իշամեղվի կոնքերը թույլ կտայի՞ն, որ երեխան իրենց միջով անցներ:
Երբ նա հայրիկի մասին էր խոսում, նրա ձայնը մի տեսակ էր դառնում: Ո՜չ ատելու, ո՜չ էլ սիրելու ձայն, բայց այն ձայնը, որը նա օգտագործում էր դուռը հայրիկի առաջ բացելիս ու նրան բարի վերադարձ ասելիս` նույնիսկ այսքան տարիներ հետո, երբ նա երբեք մի լումա չի ուղարկել մեզ` մթերք, գրքեր, օճառ ու Սուրբ Ծննդյան շորեր առնելու: Իմ հայրիկը քոնի նման չէ, Սանյու: Քո հայրիկն աշխատում է տրասպորտի նախարարությունում: Նա ղեկավարում է Ուգանդայի երկաթուղին, ահա թե ինչու է նա ուզում, որ դու նրա համար երկաթուղային գյուղ նախագծես: Դու ասում ես, որ նա այնքան արբած է երկաթուղով, որ ամեն անգամ դրա մասին խոսելիս ձեռքերը շփում է` ասես մտածում է իր կյանքի լավագույն հիշողության մասին: Հայրդ շատ փող ունի: Դպրոցում ուսուցիչների մեծ մասը նրան ճանաչում էր: Միգուցե այդ պատճառով քո դեմքի խիստ ու բացակա արտահայտությունը մեկնաբանվում էր թեթևակի երանգավորմամբ: Նրանք քեզ նայում էին վախով ու ակնածանքով` հարուստի երեխա:
Երբեմն մայրիկը քո ընտանիքի մասին խոսում էր թեթև ծաղրանքով: Նա ասում էր, որ փող ունեցող ոչ ոք Նակալա բնակելի թաղամասում չէր ապրում: Եթե քո ընտանիքը այդքան փող ուներ, ինչու՞ չէիք գնում ապրելու Մույենգա, Կոլոլո կամ Կանսանգա թաղամասում` Մերսեդես Բենզի կայանատեղով: Բայց դու ամեն կիսամյակ նոր կոշիկներ էիր հագնում: Դու ամեն կիսամյակ երկու նոր կանաչ համազգեստ էիր հագնում: Սանյու, քո անունը ուսուցիչները երբեք բարձրաձայն չէին կարդում, ինչպես մերը, ում ծնողները ժամանակին ուսման վարձը չէին վճարել, ու մեզ գրությամբ հետ՝ տուն էին ուղարկում:
«Հարգելի ծնող,
Հիշեցնում ենք, որ եթե ամբողջովին չվճարեք այս կիսամյակի ուսման վարձը, ձեր դստերը կամ որդուն չի թույլատրվի հանձնել տարեվերջյան քննությունները»… և այլն, և այլն…
Մայրիկս միշտ ստանում էր այս նամակներն ու շուրթը կծում` ասես հենց նոր իմացել էր, որ իր տունն այրվել է: Այդ ժամանակ նա սկսում էր նայել առաստաղին` աչքերը մեխած դարչնագույն սալիկների վրայի մի կետի:
Այդպիսի օրերին նա գնում էր փնտրելու իր հին շագանակագույն ճամպրուկը: Այն այլ ժամանակներից էր: Այդպիսիներն այլևս խանութներում չէին վաճառում: Այն փայլը կորցրել էր, և երանի նա այն երբեք դուրս չբերեր` արևի տակ չորանալու: Պակաս ամոթալի կլիներ, եթե նա դուրս բերեր այն ճամպրուկները, որոնք օգտագործում էր Թանզանիա գնալիս: Դրանք գոնե նման էին այն ճամպրուկներին, որ քո մայրն էր իր ամենշաբաթյա մաքրությունն անելիս դուրս դնում` արևի տակ չորանալու: Այդ ճամպրուկում էին մայրիկիս բոլոր նամակները, որ հայրիկն իրեն գրել էր, երբ, ինչպես ինքն էր ասում, իր կրծքերը կանաչ մանգոյի պես պինդ էին: Նավթալամպի տակ, նա բարձրաձայն կարդում էր այդ նամակները` վերապրելով ամեն պահ, ամեն բառ ու ամեն խոստում:
«Ես քեզ երբեք չեմ թողնի: Դու ընդմիշտ իմն ես: Աստղերը երկնքի համար են, դու` ինձ համար: Ողջույն, ծիածանի իմ գերբնական քաղցր գույներ: Դու իմ ծաղիկի միակ մեղուն ես: Եթե քեզ սիրելը հանցանք է, ես աշխարհի ամենամեծ հանցագործն եմ»:
Մաման դրանք բարձրաձայն կարդում ու ծիծաղում էր` ընթերցելով յուրաքանչյուր թղթի վրայի գրված բառերը: Նա դրանք պահել էր իրենց սկզբնական կանաչ ու կապույտ զարդարանքով փոստային ծրարների մեջ: Երբեմն հայրիկը նրան գրել էր օդագրով: Դրանք բացվել էին ամենայն հմտությամբ, որպեսզի մնան կոկիկ ու գրեթե նոր: Հայրիկս բեղմնավոր նամակագիր էր, կոկիկ ձեռագրով: Ես դա գիտեմ, որովհետև հաճախ էի բացում մայրիկի հիշողությունների ճամպրուկը: Երբեք այնքան չափը չանցա, որ բացեմ ու կարդամ որևէ նամակ, սա կլիներ սահմանահատում: Զգում էի, որ դա ճիշտ չէր լինի, նույնիսկ եթե մայրիկն ինձ երբեք չէր կշտամբել Ջոզեֆին Աթիենո Բեսթին ուղղված նրա նամակները կարդալու համար:
Տանել չէի կարող նրան այդ վիճակում տեսնել: Նա հիմա մեքենագրող էր «Ռամջա Սեքյուրիթիս» ընկերությունում: Նրա աշխատավարձը շատ չէր, բայց կարողանում էր գոյատևել ինչ-որ կերպ, ինչ-որ կերպ: Կային մարդիկ, որոնք խոսում էին նրա գեղեցկությունից, ասես նա արժանի չէր առանց ամուսին լինել: Նրանք որոշ խղճահարությամբ էին ասում. «Օ, նա ունի երկար, օղակներով վիզ, նրա աչքերը մեծ են ու տխուր: Այդ կինը ունի փափուկ, բարի ու համբերատար ձայն: Ինչպես կարող էր այդ տղամարդը նրան թողնել»: Մայրիկը միգուցե երբեմն տխուր էր, բայց նա խղճահարության կարիք չուներ: Նա ապրում էր իր կյանքն իր եղունգների ու խառնվածքի պես` շատ հանգիստ, սթափ ու հավասարակշիռ, բացառությամբ, իհարկե, երբ կարդում էր հայրիկի այն նամակները լամպի լույսի տակ:
Սանյու, քեզ այդ ամենի մասին պատմել եմ: Ինչքան կուզեի, որ նա միշտ երջանիկ լիներ, ինչպես քո մայրը, որ միշտ գնում էր շուկա ու վերադառնում երկու մեծամարմին տղաների հետ: Նրանք կրում էին մայրիկիդ բեռը, քանի որ նա չափազանց շատ առևտուր էր արել քո հայրիկի, քո, քո երջանիկ ընտանիքի համար: Ես քեզ չեմ ասել, բայց երբեմն հետևում էի նրան, երբ նա քայլում էր աղմկոտ շուկայից ապրանքներ գնելու: Նա ինձ երբեք չէր տեսնում: Պարզապես չափից դուրս շատ մարդ կար: Հեռվից նա մատնացույց էր անում ապրանքները` հասուն մրգերը, որոնք ասես սպասելիս լինեին, որ նա իրենց գներ: Մայրդ անցնում էր տաղավարից տաղավար` փայլեցնելով իր Քոլգեյթ ժպիտը և փոսիկներով այտերը: Երբեմն ցանկանում էի քո պես լինել, ունենալ մայրիկ, ով շուկայից երջանկություն է գնում: Նա ասես մարդ լիներ, որը ուրախությանը կանչում էր իր ոտքերի մոտ, և այն փռվում էր ի ողջույն, հնազանդորեն` ասես կաբակայի հպատակները, որոնք ծնկաչոք խոնարհվում են նրա առաջ:
Երբ գալիս էի ձեր տուն տնայիններն անելու, նայում էի, թե ինչպես է նա ճաշ եփում: Նրա ձեռքը խառնում էր գետնանուշի ապուրը: Պետք է խոստովանեմ, մայրիկս ինձ ասել է` երբեք չուտել ուրիշների տանը, թե չէ մենք աղքատ կթվանք, իսկ ես` ագահ: Քո մայրն ասում էր ուրախությանը կանչող ձայնով. «Ընթրիքը պատրաստ է: Խնդրեմ, կերեք»: Իսկ ես, ձևացնելով, որ ժամը նոր նկատեցի, միշտ ասում էի. «Պետք է տուն վազեմ, մայրիկս կանհանգստանա»: Այդ ժամանակ հայրդ ննջասենյակում էր նստում: Նա երբեք այդ սենյակից դուրս չէր գալիս: Ամեն օր, արարողության պես, նա գործից ուղիղ տուն էր գալիս:
«Կատարյալ ամուսին», – ասում էր մայրիկս՝ հաշիվը կորցրել եմ, թե քանի անգամ:
«Ատում եմ նրան», – ասում էիր դու, հաշիվը կորցրել եմ, թե քանի անգամ: «Ոչ այն բաների պատճառով, որ նա չէր անում,- դու ասացիր,- այլ այն ինչ նա անում էր: Այդ հպումերը, նրա հպումերը»,- դու ասացիր: Եվ դու չէիր կարող մորդ ասել: Նա քեզ չէր հավատա: Նա երբեք քեզ չէր հավատում:
Ինչպես այն անգամ, երբ նա մեր տուն եկավ այն օրվանից հետո, երբ դու Ջումային լավ դաս տվեցիր ինձ նեղացնելու համար: Նա խոսում էր մորս հետ կոտրվող հախճապակի հիշեցնող ձայնով:
«Նա ինձ ամեն ինչ չի ասում: Ինչպես կարող էր այդ տղան առանց պատճառի նրան խփել: Դպրոցի ջրի ծորակի մոտ: Այս երկուսը հաստատ գիտեն: Ահա թե ինչու եմ եկել: Որ պարզեմ այս ամենը: Հենց հիմա»:
Նա նորից ու նորից կրկնում էր դա, ու մայրիկն ինձ կանչեց խոհանոցից: Բայց ես ծլկել էի, երբ նրան տեսա մեր դուռը թակելիս` քո ձեռքերը իր ձեռքերի մեջ առած ու իր հետևից այծի պես քարշ տալիս:
«Անյանգո,Անյանգոոոո»,- կանչեց մայրիկս:
Ես դուրս եկա` խուսափելով քո հայացքից: Կանգնել էի` ձեռքերս դիմացս բռնած, նույն ամոթի ու վախի զգացումով, որ ինձ պատում էր ամեն անգամ, երբ ուսուցիչն իմ անունը կարդում էր ուսման վարձը չվճարելու համար: Նրանք ժամերով խոսում էին: Այնքան էի սարսափած, որ քիչ էր մնում պատմեի ճշմարտությունը: Դու արագ սկսեցիր խոսել ու կրկնեցիր այն պատմությունը, որ մենք տան ճանապարհին պայմանավորվել էինք: Մայրդ ասաց. «Անյանգո, դու ի՞նչ էիր ուզում ասել»: Ես կրկնեցի քո պատմածն, ու մայրդ ասաց. «Ես գիտեմ, որ նրանք երկուսն էլ ստում են: Ես սա կպարզեմ դպրոցում երկու շաբաթ անց, երբ նրա հետ վերադառնամ այնտեղ»: Եվ նա պարզեց: Նա քեզ ծեծեց այնպես, որ մի շաբաթ նստատեղիդ վրա չէիր կարողանում նստել:
Երբ հեռացար մեր տնից այդ օրը, նրանք ցածրաձայն խոսում էին: Մեզ դուրս էին ուղարկել, որ մոծակները մի քիչ մեզ կծեն: Երբ մեզ հետ՝ ներս կանչեցին, ոչինչ չասացին: Մայրդ նորից ձեռքերդ բռնեց, այծի նման: Եթե Ջուման տեսներ, թե քեզ ինչպես են քարշ տալիս, նրա ծիծաղը հարյուր անգամ մեծ կլիներ քո տրորված ինքնավստահությունից: Դու ոչ մի անգամ հետ չնայեցիր: Դրանից հետո մի որիշ ժամանակ խուսափում էիր ինձ նայելուց: Դրանից հետո մայրիկս էլ ինձ համար չիկարելիների մի ցուցակ սարքեց: Դրանք շատ-շատ էին: Դպրոցից հետո Սանյուի հետ տուն չքայլես: Ամեն առավոտ չանցնես նրա տան մոտով` նրան վերցնելու: Դասարանում նրա կողքը չնստես: Նրա դասագրքերը փոխ չառնես, ես քեզ համար քոնը կառնեմ: Նույնիսկ մի խոսիր նրա հետ: Այլևս մի՛ մի՛ մի՛ մի՛ արա, Սանյու:
Այդպես էլ եղավ, բայց ոչ շատ երկար: Երբ մենք սկսեցինք նորից իրար հետ խոսել ու իրար աչքերի մեջ նայել, մեր ծնողները կարծես չնկատեցին: Ահա թե ինչու միջնակարգ դպրոցի մեր դիմումները հիմնականում աննկատ անցան: Եթե նրանք դժգոհ էին, որ նույն դպրոցներն ենք դիմել ու նույն հերթականությամբ, մենք այդ մասին ոչինչ չլսեցինք: 1. Նամագունգա Մարիամի Դպրոց 2. Նաբիսունսա աղջիկների դպրոց 3 Քաղաքի Ավագ դպրոց, 4. Ժամանակակից Ավագ դպրոց:
Դու ընդունվեցիր քո ընտրած առաջին դպրոցը, ես` իմ երրորդը: Արձակուրդների ժամանակ էր, որ հնարավորություն ունեցանք նորից իրար տեսնել: Ես քեզ պատմեցի իմ դպրոցի մասին: Որ տանել չէի կարողանում նարնջագույն շրջազգեստերը, սպիտակ շապիկներն ու տղայական սև Բատա կոշիկները: Դրանց պատճառով մենք ասես ցուցադրվող ծաղիկներ լինեինք: Տղաները հագնում էին սպիտակ շալվար, սպիտակ կիսաշալվար, սպիտակ գուլպաներ ու սև կոշիկներ: Ընդմիջմանը մենք նարնջագույն ու սպիտակ ծաղիկների պես խմբով քայլում էինք դեպի ճաշարան, թատերական սենյակ ու ֆուտբոլի դաշտ:
Դու ասացիր, որ սիրում ես քո դպրոցը: Քույր Սեֆասը` ձեր իռլանդացի տնօրենը, բոլորիդ ուզում էր դարձնել սևամորթ անգլուհիներ: Այնտեղի աղջիկներն ամենագեղեցիկն էին, ու նրանց թույլատրված էր երկար մազեր պահել ու կոս անել, ոչ թե ընդամենը մեկ մատնաչափ, ինչպես իմ դպրոցում:
Մենք նստած էինք ջամբուլայի ծառի տակ: Այն այնքան բարձր էր աճել: Այդ ծառը շատ երկար ժամանակ էր այնտեղ` իր անհասանելի պտուղներով: Ասում են` այն կար դեռ մինչև բնակելի թաղամասի տների կառուցումը: Ապրիլին ծառը փոքրիկ մանուշակագույն ջամբուլայի պտուղ էր տալիս, որը միաժամանակ քաղցր էր ու սուր, ու դրանից մեր լեզուները մանուշակագույն էին դառնում: Ապրիլյան ամեն առավոտ, երբ պտուղները թափվում էին, գետինը դառնում էր մանուշակագույն վերմակ:
Երբ դու վերադարձար այդ արձակուրդին, այտերդ ուռած էին, ասես դրանց տակ նարինջներ թաքցրած լինեիր: Աչքերդ փոքրացել էին, ասես դեմքիդ երկու կարճ ճեղքեր լինեին: Եվ ստինքներդ, որոնց Նակավա հիմնական դպրոցի տարիներին դու նայում էիր ու համոզում, որ մեծանան, նման էին կրծքավանդակիդ վրա երկու մեծ ջամբուլայի: Եվ այդ զգացմունքը, որ ես ունեի, որ դու ունեիր, որ մենք ունեինք՝ երբեք չասված, երբեք չքննարկված, ուռավ մեր մեջ, ինչպես թարմ մանդազիներ: Ես լսում էի, թե ինչպես է քո ձայնը բարձրանում ու իջնում: Ես քեզ նախանձում էի: Ես քեզ ատում էի: Ես չէի կարող սպասել մինչև հաջորդ արձակուրդները, երբ քեզ կտեսնեի: Երբ կհամարձակվեի դնել իմ քոր եկող ձեռքը ջամբուլաներիդ վրա:
Դա կլիներ գիշերով, երկու արձակուրդ հետո: Դու չապշեցիր: Զզվանք չապրեցիր: Ոչ մեկիս մտքով չանցավ, որ դրանք սահմաններ էին, որ չպիտի անցնեինք, կամ նույնիսկ մտածեինք անցնելու մասին: Քո ջամբուլաներն ու իմը: Երկու գումարած երկու հավասար է չորս ջամբուլա, զույգ թվերը պետք է բախտավորություն բերեն: Բա՞խտն էր մեզ ձգում դեպի մեկմեկու: Դու ինձ դեպի քեզ քաշեցիր ու մենք թավալվեցինք շագանակագույն հողի վրա, որն իր ողջ կարմրությամբ ու փոշոտվածությամբ կառչել էր մեր մազերից: Այնտեղ` Մամա Աթիմի տան դիմաց: Նա լապտերը շողացրեց մեր ուղղությամբ: Նա դիտելիս էր եղել: Անշարժ, ինչպես շունը, որ սպասում է ոսկորի, նա գիտի, որ կստանա, ուղղակի ժամանակի հարց է:
Սանյու, ես գնացի խոստովանության հաջորդ օրը, պատարագից հետո: Ես խաչակնքեցի և առա թարմ վառվող խնկի հոտը Սուրբ Ջուդի եկեղեցում: Ես ասես օդում լողալիս լինեի` շփոթված, թույլ, ուժասպառ: Ես ասացի քահանային. «Ներիր ինձ, տեր հայր, ես մեղանչել եմ: Իմ վերջին խոստովանությունից տասն օր է անցել»: Իսկ իմ գլխում` երկու գումարած երկու հավասար է չորս ջամբուլաներ…
Ես չէի ցավում: Բայց ես ցավում էի, երբ հայրդ երկաթուղու իր փողերով քեզ համար անձնագիր ձեռք բերեց ու թռչնի թևի վրա ուղարկեց. ողջույն Լոնդոն, ահա գալիս է Սանյուն:
Մամա Աթիմն ասում է, որ քո ինքնաթիռը վայրէջք կկատարի վաղը: Սանյու, չգիտեմ` դու ինչ ես ակնկալում գտնել այստեղ, բայց դու կգտնես մայրիկիս, դու կտեսնես, որ յուրաքանչյուր բառ, որ նա մեքենագրում է, ավելի է խորացնում նրա դեմքի կնճիռները: Դու կգտնես Նակավա բնակելի թաղամասը: Ոչինչ չի փոխվել: Կանայք նստում են իրենց տների դիմաց ու սպասում, որ ամուսինները փորոտիք տուն բերեն: Մամա Աթիմի տղաներն ուտում են նրա կերակուրն ու աղջիկներ տուն բերում` նրա անկողնում քնելու: Քո մայրը քայլում է կքված մեջքով: Նա կորցրել է եռանդը, որ ուներ իր «երջանկություն գնող» առևտուրն անելիս: Հայրիկդ ամեն օր գործից հետո անմիջապես տուն է գալիս: Մայրիկս ասում է. «Ա՛յ լավ ամուսին է»:
Ես ամեն շաբաթ-կիրակի գալիս եմ տուն` մայրիկին տեսնելու: Նա այլևս շագանակագույն ճամպրուկի մեջ չի նայում: Իսկ ես նայում եմ. ես ավելացրել եմ նամակը, որ ինձ գրել էիր Լոնդոնից: Միակը, որ երբևէ ստացել եմ քեզանից: Դու գրել էիր.
«Ա.,
կարոտել եմ քեզ:
Ս.»:
Սանյու, ես Մենգո հիվանդանոցում բուժքույր եմ: Ես փոքրիկ սենյակ ունեմ հիվանդանոցին մոտ, կահավորանքը` երկու աթոռ, Կատվե թաղամասից մի սեղան, սև ու սպիտակ հեռուստացույց ու ջամբուլայի երկու ծառի նկար: Ես այն պատվիրել եմ քաղաքի մի նկարչի: Այս ծառերն ունեն մանուշակագույն տերևներ: Նրանք ժպտում են, հավատացնում եմ քեզ:
Ես հիմնականում գիշերային հերթապահություն եմ անում: Դա ինձ դուր է գալիս, ես հաճախ գիշերն ավելի պարզ եմ տեսնում: Գիշերը դու ամեն անգամ վեր ես հառնում իմ աչքերի առաջ, կրկին ու կրկին: Սանյու, դու հառնում ես ինչպես արևը ու կանգնում բարձրահասակ, ինչպես Մամա Աթիմի տան դիմացի ջամբուլայի ծառը:
Թարգմանությունը` Մերի Պողոսյանի
