Ուորսան Շայրը (Warsan Shire) ծնվել է 1988թ. Քենիայում, սոմալիացիների ընտանիքում, մեծացել է Մեծ Բրիտանիայում: Նրա նշանավոր բանաստեղծական ժողովածուներն են «Մորս սովորեցնում եմ ինչպես ծննդաբերել» (2011թ.) և «Օրհնյալ լինի դուստրը, որը մեծացրել է մի ձայն իր գլխում» (2022թ.): Նրա բանաստեղծությունները տեղ են գտել Beyoncé-ի թողարկած վիզուալ ալբոմում: Նրա ստեղծագործությունը անդրադառնում է պատերազմի, գաղթականության, ինքնության, բռնության, հիշողության, մենության և սիրո թեմաներին:
Տգեղ
Դուստրդ տգեղ է.
Նա մոտիկից գիտի` ինչ է կորուստը`
փորում կրելով ամբողջ քաղաքներ:
Երբ երեխա էր, բարեկամները չէին գրկում նրան
Նա տաշեղված փայտ էր ու ծովի ջուր․
Ասում էին` նա իրենց պատերազմն է հիշեցնում:
Տասնհինգամյակին սովորեցրիր նրան՝
ինչպես մազերը պարանի պես կապել
ու ծխեցնել այրվող խնկի վրա:
Ստիպեցիր վարդաջրով ողողում անել,
ու երբ նա հազաց, ասացիր՝
Քեզ նման մակաանտո1 աղջիկներից
չպիտի հոտ գա
մենակի կամ դատարկի,
Դու նրա մայրն ես:
Ինչու՞ չզգուշացրիր նրան,
չբռնեցիր փտող նավակի պես
ու չասացիր որ տղամարդիկ չեն սիրի նրան
եթե ծածկված է մայրցամաքներով,
եթե ատամները փոքրիկ գաղութների հոտ ունեն,
եթե ստամոքսը կղզի է,
եթե ազդրերը սահմաններ են:
Ո՞ր տղամարդն է ուզում պառկել
Ու նայել` ինչպես է աշխարհն այրվում իր ննջարանում․
Դստերդ դեմքը փոքրիկ խռովություն է,
ձեռքերը՝ քաղաքացիական պատերազմ,
Ամեն ականջի հետևում՝ փախստականի ճամբար
Մարմին՝ աղտոտված տգեղ բաներով,
բայց, Աստված իմ,
ինչքան է գեղեցիկ է նա կրում իր վրա
աշխարհը:
Հուշանվեր
Կարծում եմ պատերազմը հետս բերել եմ՝
մաշկիս վրա, որպես պատանք,
գանգս շուրջառող, եղունգներիս տակ նյութ.
Ոտքիս տակ է նստում, երբ հեռուստացույց եմ դիտում,
Լսում եմ նրա խոնավ շնչառությունը,
հեռախոսի ամեն մի զանգում: Զգում եմ՝ ինչպես է քնած
անկողնում մեր միջև: Փրփրում է
մեջքս բաղնիքում: Սեղմվում է
ինձ լոգարանակոնքի մոտ:
Գիշերը տալիս է ինձ հաբերը, բռնում է
ձեռքս, երբեք հայացքներով չենք հանդիպում:
Ինչ են նրանք արել երեկ կեսօրից հետո
Մորաքրոջս տունը կրակի են մատնել,
ես արտասվեցի հեռուստացույցի կանանց նման՝
մեջտեղից ծալված
հինգֆունտանոցի պես:
Զանգեցի տղային, որ ինձ սիրում էր,
փորձեցի «նորմալացնել» ձայնս,
ասացի՝ ողջույն,
Նա ասաց. Ուորսան, ի՞նչ է պատահել:
Ես աղոթում եմ․
ահա թե ինչպիսին են իմ աղոթքները.
սիրելի աստված,
ես սերում եմ երկու երկրից,
մեկը ծարավ է,
մյուսը՝ կրակի մեջ
երկուսին էլ ջուր է պետք,
Հետո այդ գիշեր
քարտեզը գրկիս պահած
մատներս տարա ամբողջ աշխարհով
ու շշնջացի՝
որտե՞ղ է ցավում,
պատասխանեց՝
ամենուրեք,
ամերուրեք,
ամենուրեք:
Ինչպես կրել մորդ շրթներկը
Պետք է կրես այն, ինչպես նա է կրում
հիասթափությունն իր դեմքի վրա,
Պետք է թաքցնես շուրթերիդ վրա այլ
տղամարդու համն առնելու զարմանքը,
Քո մայրը կին է, և նրա պես կանանց զսպել չի լինում:
Գտնում ես նրա շպարատուփում սև գլանակը,
որտեղ պահում է քո հոր հին, բանտի նամակները,
դու հուսահատորեն ուզում ես մորդ նման լինել,
կինոաստղի պես գեղեցիկ, ձեռքդ տանում ես կոկորդիդ,
մայրդ ամենասիրունն էր երբ փռված էր գետնին
կիսամերկ ու արնահոսող:
Գնում ես բաղնիք շրթներկ քսելու,
Որտեղ ոչ ոք քեզ չի գտնի․
ատամերդ փխրուն տեսք ունեն մուգ կարմիր սահուն ֆոնին,
ժպտում ես երեխայի պես, բերանդ՝ ասես մի վերք,
ոչնչով մորդ նման չես,
ամեն ինչով մորդ նման ես:
Զանգում ես նախկինիդ, նստում զուգարանկոնքին
ու լսում զանգի ձայնը,
երբ վերցնում է, դանդաղ ասում ես նրա անունը,
նա ասում է՝ կարծում էի ասել եմ՝ էլ չզանգես,
դու լիզում ես շուրթերդ,
քեզանից տարիների մենության համ է գալիս
Տուն
ոչ ոք իր տունը չի լքում, եթե
տունը չի դարձել շնաձկան բերան,
վազում ես դեպի սահման միայն,
երբ տեսնում ես՝ ամբողջ քաղաքն է վազում,
հարևաններդ քեզնից արագ են վազում,
շունչն արյունոտ կոկորդներում
քեզ հետ դպրոց գնացող տղան, որ քեզ
որ քեզ համբուրել էր գործարանի ետևում,
հիմա բռնել է իր բոյից մեծ զենք,
դու լքում ես տունդ միայն,
երբ տունը չի թողնում, որ մնաս,
ոչ ոք իր տունը չի լքում,
եթե տունը քեզ չի հետապնդում,
ոտների տակ՝ կրակ,
փորումդ՝ տաք արյուն,
երբեք չէիր մտածի, որ կանես դա,
քանի դեռ շեղբը չի այրում սպառնալիքներ
քո պարանոցին
և նույնիսկ այդ պահին քթիդ տակ
քո հիմնն էիր կրում՝
պատռելով անձագիրդ զուգարանում օդակայանի,
հեծկլտալով, քանզի ամեն կուլ տված թուղթը
նշանակում էր՝ վերադարձ չկա:
Պետք է հասկանաք,
որ ոչ ոք զավակին նավ չի նստեցնում,
եթե ծովն ավելի ապահով չէ, քան ցամաքը,
ոչ ոք ձեռքի ափերը չի վառում
գնացքների տակ,
վագոններից ցած,
ոչ ոք բեռնատարի ստամոքսում չի մնում՝
ուտելով լոկ թերթ, եթե անցած մղոնները
ավելի իմաստ չունեն, քան ճանապարհը:
Ոչ ոք չի սողում ցանկապատի տակ,
ոչ ոք չի ուզում ծեծվել,
խղճահարության առարկա լինել,
ոչ ոք չի ընտրում փախստականների ճամբարը
կամ մերկացված ստուգումները,
որ մարմինդ են ցավեցնում,
կամ բանտը,
քանզի բանտն ավելի ապահով է,
քան կրակի մատնված քաղաքը,
և մի գիշերային բանտապահն ավելի ապահով է,
քան մի բեռնատար հորդ նման մարդիկ,
ոչ ոք չի դիմանա,
ոչ ոք չի տանի դա,
ոչ մեկի կաշին այդքան հաստ չէ,
սևեր, գնացեք տուն,
փախստականներ,
կեղտոտ գաղթականներ,
ապաստան որոնողներ,
որ ծծում, չորացնում են մեր երկիրը,
ձեռքերը պարզած նեգրեր,
վրաներից հոտ է գալիս,
վայրենիներ,
իրենց երկիրը փչացրել են,
հիմա էլ ուզում են մերը փչացնել,
ինչպես են բառերը,
կեղտոտ հայացքները
թոթափվում ձեր մեջքից,
գուցե որովհետև հարվածն ավելի փափուկ է,
քան պոկված վերջույթը,
կամ բառերն այդ ավելի մեղմ են,
կամ տանչորս տղամարդ ոտքերիդ արանքում,
կամ վիրավորանքն ավելի հեշտ է կուլ տալ,
քան փլատակները, քան ոսկորը,
քան երեխայիդ մարմինը կտոր-կտոր եղած:
ես ուզում եմ տուն գնալ,
բայց տունը շնաձկան բերան է,
տունը հրացանի փող է,
և ոչ ոք չէր լքի իր տունը,
եթե տունը մինչև ափ չհետապնդեր քեզ,
եթե տունը չասեր քեզ՝
արագ շարժիր ոտքերդ,
այստեղ թող շորերդ,
սողա անապատով,
քայլիր օվկիանոսով,
խեղդվիր,
փրկիր,
սովիր,
մուրա,
մոռացիր հպարտությունդ,
գոյատևելն ավելի կարևոր է,
ոչ ոք չի լքում իր տունը քանի դեռ տունը
մի քրտնած ձայն չէ՝ ականջիդ ասող`
հեռացիր
վազիր ինձանից հեռու հենց հիմա
չգիտեմ ինչ եմ դարձել
բայց գիտեմ որ ամեն տեղ
այստեղից ապահով է։
Մենություն
Աստված իմ, մենակ լինելով այնքան լավ եմ զգում,
Բայց դե վերջերս սկսել եմ տենչալ ինչ-որ բան ավել, ինչ-որ ավելի խորը բան։
Ես սեր եմ ուզում: Բայց ոչ թե որեւէ տիպի սեր, չէ, ուզում եմ սեր, բայց այնքան խորը, որ օվկիանոսն անգամ նախանձի։
Ես կունենամ քեզ, այն դեպքում միայն, եթե ավելի քաղցր ես, քան իմ մենությունը։
Պետք է սիրես ինձ իմ արժեքի չափ, մի քիչ էլ ավել։
Սկսիր իմ աչքերից, նայիր նրանց մեջ, ասես ուզում ես ճանաչել ամեն բարին ու չարը
ու դրանից անդին։
Աչքերիցս հետո եկ հասիր մտքիս, սիրիր ինձ այն ամենի համար, որ գիտեմ,
Սիրիր ինձ այնքան, որ սովորեցնես այն, ինչ չգիտեմ:
Պահիր ինձ քո ձեռքերում, ու սիրիր ինձ այն ամենի համար, որ եմ,
Կրծքերիցս մինչեւ ազդրեր եւ այն սպիները, որ այլոք են թողել։
Բայց ասա, եթե պատրաստ չես,
Ոչ թե, որ ինձ չես ուզում,
Այլ չես կարող ինձնից գլուխ հանել:
Եվ մի ասա. «Ես չեմ լինի այն տղաների նման, որ կոտրել են քո սիրտը»:
Չէ որ իմ մենությունը միշտ քաղցր է եղել, ու այդ ընթացքում սովորել եմ ինքս ինձ սիրել`
ուրիշներին սիրելուց առաջ:
Տուր ինձ այն սերը, որը տենչում եմ, թող օվկիանոսը նախանձի,
Հմայվիր իմ աչքերով` դեռ առանց ինձ ճանաչելու,
Հետո համբուրիր ինձ, ասես դու էլ ուզում ես քեզ այդչափ սիրեն:
Հիշիր, որ ուզում եմ սիրված լինել օվկիանոսի չափ խորը,
Բայց հիշիր նաեւ, որ ես ինքս էլ այդ օվկիանոսի պես եմ.
Կարող եմ մատներիդ արանքով հոսել, բայց մի նավատորմ իմ վրա պահել:
Համբուրիր ինձ, բռնիր ինձ, սիրիր ինձ, բայց ասա, եթե պատրաստ չես.
Ես կունենամ քեզ, այն դեպքում միայն, եթե ավելի քաղցր ես, քան իմ մենությունը:
- Սոմալիերենով նշանակում է անուշ, քաղցր (ծ.թ.)
↩︎
Թարգմանությունը՝ Մերի Պողոսյանի
