Լուսինե Ավետյան/Ես գնում եմ բժշկի(1)

– Առավոտյան ութն անց կես սկսում են վիրահատությունս…

– Ութն անց կես հիվանդանոցում պիտի լինենք, բայց ավելի ուշ են սկսում,-ասում է Հռիփսիմեն, որը քեռուս տղայի կինն է, «Քույրական գործ» բաժնում է սովորել, և ինձ համար «թարգմանում է» բժիշկների խոսքերը: Հիվանդություններից, դրանց ծանր ու թեթև լինելուց,  ախտորոշումներից, բժշկական տերմիններից ոչինչ չեմ հասկանում, ոչ թե ընկալել չեմ կարողանում, այլ միտումնավոր ինձնից վանել եմ մարդու առողջության ու հիվանդության մասին տեղեկությունները, որ կյանքս ապրեմ խաղաղ, առանց տագնապ առաջացնող մտքերի, հասնեմ ծերության և հանկարծամահ լինեմ: Այդպես էի պատկերացնում իմ կյանքն ու մահը: Թեպետ չհիվանդանալու և կյանքիս մայրամուտին հասնելու համար օգտակար որևէ քայլ չէի ձեռնարկում. նստակյաց կյանքով էի ապրում, ողջ օրը գրական ու գովազդային տեքստեր էի գրում նոթբուքս գրկած, առցանց կարդում իրանցի և ճապոնացի գրողների պատմվածքները, կարդում հայ դասական և ժամանակակից բանաստեղծներին և խմում սուրճ օրը մի քանի բաժակ՝ կաթնային, քաղցր, համտեսելով իմ սիրելի կրուասաններով ու մեղրով տորթով:  

Օրգանիզմս մի քանի տարի ծանուցում էր ինձ վատառողջ լինելուս մասին, բայց շարունակում էի մտածել, որ անցողիկ գանգատներ են: Ցավի ներկայությունը ներսումս վախեցնող էր, դիմադրելը՝ սկզբում տհաճ, բայց հետո դարձավ ընթացիկ, և մտածում էի՝ եթե դիմանալու ցավ է, ուրեմն վտանգավոր չէ և չի կարող խափանել կյանքիս մայրամուտին հասնելու իմ ծրագրերը: 

Բժիշկներից խուսափում էի, գուցե և կան հրաշալի ու բարեխիղճ մասնագետներ, բայց ինձ, ցավոք, չէին հանդիպել, և վստահ էի՝ բախտ էլ չեմ ունենա գտնել նրանց այդքան շատ հիվանդանոցների և անուն-ազգանունների մեջ: Ես ունեի իմ միջադեպերը նրանց հետ կապված և առիթների դեպքում, պարտադիր, պատմում էի: 

Առաջին ամենամեծ սթրեսը երկու հազար ինը թվականին էր: «Խոզի գրիպը» հասել էր Հայաստան: Երևանի հիվանդանոցներում ազատ մահճակալ գտնելը մեծագույն հաջողություն էր, փողոցներով սուրում էին շտապ օգնության մեքենաները: Չվարակվածներս փորձում էինք թաքնվել տներում, չշփվել միմյանց հետ ու պլստալ, բայց հայտնվեցի համաճարակի ճիրաններում: Տաքությունս ժամ առ ժամ բարձրանում էր, այնպես էի հազում, ասես թոքերս դուրս էին պրծնում, և խուլ ու ծանր զնգզնգոց էր լսվում: Երբ ջերմությունս անցավ երեսունինը աստիճանը, մայրս խուճապահար սկսեց զանգահարել շտապօգնություն և տարբեր հիվանդանոցներ: Բայց հարցուպատասխանի ընթացքում, երբ ճշտում էին, որ Երևանում հաշվառված չեմ, հորդորում էին գնալ իմ ծննդավայր և բուժվել այնտեղ: «Մենք նույնիսկ մեր քաղաքացիների համար տեղ չունենք, ձեզ չենք կարող սպասարկել»,- ասում էին և անջատում հեռախոսը: Բուժում ստանալու և փրկվելու համար մարզերից հասնում ենք Երևան, իսկ հիմա ես, գտնվելով Երևանում, հիվանդանոցներից մի քանի մետր հեռավորության վրա, բարձր ջերմությամբ, դեկտեմբերի ցուրտ ու սառնամանիք եղանակին, պիտի ճանապարհ ընկնեմ ու հասնեմ Ալավերդի: 

Փողոցից լսվում էին շտապ օգնության մեքենաների շչակների ձայները, թաքուն հույս էի փայփայում, որ այդ մեքենաներից մեկը կկանգնի իմ լուսամուտի տակ, որ բուժաշխատողներից մեկն այնուամենայնիվ հիշել է իմ մասին ու չի մտածել՝ երևանցի՞ եմ, թե՞ այլ տեղացի, բայց մեր տուն ոչ մի բուժաշխատող չայցելեց, շտապ օգնության մեքենաներն այլ մարդկանց էին տեղափոխում  հիվանդանոցներ:   

Մայրս հուսահատ պտտվում էր շուրջս և մեր բարեկամների ու ծանոթների հեռախոսազանգերին պատասխանում, չգիտեմ՝ ինչ էր մտածում ու զգում նա, բայց ես ատելություն էի զգում բժիշկների, բուժաշխատողների և այն ամենի հանդեպ, ինչ կապված էր հիվանդանոցների հետ:

 Մայրս աշխատում էր «Պումա» խանութում, և իմանալով իմ վիճակի մասին, «Պումայի» սեփականատերը զանգել էր հիվանդանոց և պահանջել, որ շտապ գան ինձ զննելու: Նրա զանգից մեկ ժամ անց շտապ օգնության մեքենան կանգնեց մեր շենքի մոտ և ինձ տեղափոխեցին հիվանդանոց: «Խոզի գրիպով» վարակված չէի, բայց բժիշկները ախտորոշեցին թոքաբորբ, գրիպ, սաստիկ մրսածություն: 

Հաջորդ միջադեպը եղավ մեկ տարի հետո: Մեջքիս ու գոտկատեղիս հատվածում սաստիկ ցավեր սկսվեցին: Դրանք թույլ ցավեր չէին, այլ դաժան պրիստուպներ, գալարվում էի, նստում, կանգնում, կռանում, բայց ցավերը չէին թուլանում, միայն ուժգնանում էին: Ցավերից թուլացած ու խեղճացած գնացի հիվանդանոց: Սոնոգրաֆիայի ողջ ընթացքում բժշկուհին տմբտմբացնում էր գլուխը և սրտակեղեք հոգոց հանում: Փորձում եմ տրամադրվել, որ ահասարսուռ ախտորոշում լսելուց հետո դիմանամ, կարողանամ զրուցել ու հասկանամ՝ ինձ ի՞նչ է սպասվում: Բժշկուհին վերջապես խոսեց.

– Ձեր երիկամներն ամբողջությամբ լցված են մանր քարերով և ավազով: 

Սպասում էի լսել ամենածանր վճիռը, քանի որ նրա հոգոցներն ու տագնապային դեմքն ինձ այլ հույս չէին թողել, և ուզում էի հարցնել՝ ինչքա՞ն ժամանակ է ինձ մնացել ապրելու, երբ այս թեթև ախտորոշումը լսելուց հետո, հանկարծակիի եկա և հազիվ ինձ զսպեցի, որ վեր չթռչեմ ու գրկախառնվեմ նրա հետ: Բայց, բժշկուհին բոլորովին իմ տրամադրությունից չուներ և վճռական տրամադրված ահասարսուռ ձայնով շարունակեց.

– Ի՞նչու եք այսքան ուշացրել, ծայրահեղ վիճակ է, հապաղելու կարիք չկա, հենց այսօրվանից պիտի ստացիոնար բուժում ստանաք մեր հիվանդանոցում, որ փրկենք ձեր առողջությունը:

«Ծայրահեղ, փրկենք»…Մեխվում են մտքիս մեջ սրտաճաք անող բառերը, բժշկուհուց սպասում էի կարեկցանք, հոգատարություն, բայց նա փորձում է ինձ ահաբեկել, նրա հայացքում միայն անհագ ցանկություն է ինձ հիվանդանոցում «պառկեցնելու», հիվանդ ունենալու,  չնկատելու է տալիս իմ խուճապը, անհանգստությունը և օգնություն փնտրելու փորձերը: Վեր կացա, առանց զրուցելու և հրաժեշտ տալու դուրս եկա հիվանդանոցից: 

Մեջքիս ցավերն օր օրի սաստկանում էին և խաթարում նորմալ ապրելու ջանքերս: Վախվորած փորձում էի այլ բժիշկ գտնել, բայց տագնապը բնադրել էր հոգումս, որ կրկին անսրտակից մարդու եմ հանդիպելու: Իսկ ցավերի ընթացքում անկարեկից բժշկի մոտ հայտնվելը կրկնակի տանջանք է: Ցավն ինձ թվում էր մշտնջենական, և հուսահատությունից կորցրել էի կյանքի հանդեպ զվարթությունս, երբ, մի օր, հանկարծ, զգացի, որ մեջքիս ցավերն առաջվա նման շեշտակի ու երկարաժամյա չեն, իսկ քարերն ու ավազն սկսել են ընկնել: Դեղեր չէի խմել, առօրյաս նույնն էր, միակ փոփոխությունը մեղրաջուրն էր, որ խմում էի ամեն առավոտ: Մեղր վաճառողը հենց այսպես էլ ասաց. «Արցախի սարերի ծաղիկներից նեկտար հավաքած մեղուների մեղր է, անմահական համ ունի, ամեն ցավի դեղ է»: Իսկ մի քանի ամիս անց մեջքիս ու գոտկատեղիս ցավերն ընդհանրապես վերացան:  

Այս իրադարձությունն ինձ այնքան էր ոգևորել, որ պատմում էի ծանոթներիս ու հորդորում չայցելել բժիշկներին ու սթրեսի մեջ չընկնել, հնարավոր է բուժվել մեղրաջրով, խոտաբույսերով և բնական այլ միջոցներով: 

-Բժիշկների մի տասը տոկոսն է ոչ պրոֆեսիոնալ ու անտարբեր, պիտի նրանց ձեռքը չընկնեք, փորձառու բժիշկ գտեք, բուժվեք ու հանգիստ ապրեք,- ասում է բժիշկ Հովհաննեսը, ով պլոմբում է ատամս ու արձագանքում բժիշկների մասին իմ պնդումներին: 

Բայց մի՞թե ընդամենը տասը տոկոսն են թերավարժ, գուցե Գերմանիայում է այդպես, իսկ Հայաստանում, հաստատ, այդ թիվն ավելի մեծ է,-մտորում եմ,-իսկ հմուտ բժիշկ գտնելու ընթացքում ինչեր կարող են կատարվել ինձ հետ…

Առաջին ատամնաբույժս Երևանում բժիշկ Գագիկն էր: Երբ ատամների աննկարագրելի ցավով գնացի նրա մոտ, առանց երկար մտածելու ասաց, որ վերին աջ և ձախ կողմի երկու ատամս պիտի հեռացնի, կողքինները տաշի և կապ, ատամնային կամուրջ տեղադրի: «Միթե հնարավոր չէ բուժել»,- հարցրի հուսահատ, ափսոսում էի և՛ ատամներս, և՛ գումարը, որը դժվարությամբ էի վճարելու: Բժիշկ Գագիկը հավաստիացրեց, որ անհնար է բուժել, և ճիշտը հեռացնելն է: Երկու կողմում տեղադրեց կապերը, ներքևի ատամնաշարից էի մի քանիսը պլոմբավորեց: Կարճ ժամանակ անց ատամնային կամուրջներն սկսեցին շարժվել, իսկ պլոմբավորած ատամներս կրկին ցավել: Այլ ատամնաբույժներ գտնելու երկարատև ճանապարհին պարզեցի, որ բժիշկ Գագիկը շատերի ատամներն է բուժելու փոխարեն հեռացրել և կապ տեղադրել: Մարդիկ ինձ նման ափսոսանքով ու ցավով էին խոսում կորցրած ատամների և գումարների մասին:

 Հետո գնացի բժիշկ Գևորգի մոտ, նա չէր բարդացնում, առողջ ատամներ հանում գումար կորզելու համար, բայց արհեստավարժ չէր, որքան էլ մեծ էր նրա ցանկությունը բուժել ատամները, չէր կարողանում: Մեկ տարի անց պլոմբավորած ատամը նորից էր ցավում: Երբ գնացի բժիշկ Կարենի մոտ, բուժեց ու վերականգնեց վնասված ատամներս, տեղադրեց ատամնային կամուրջները, որոնք բարեհաջող ծառայեցին ինձ տասը տարի, բայց բժիշկ Կարենն աշխատում էր քաղաքի ծայրամասային թաղում, և մինչ հասնում էի այնտեղ ու հետ գալիս, օրվա կեսն անցնում էր:

Վերջապես հանդիպեցի բժիշկ Հովհաննեսին քաղաքի կենտրոնական թաղամասերից մեկում, ում մոտ առանց երկմտելու գնում եմ ամենաթույլ ցավի դեպքում: Չի բարդացնում, չի չափազանցնում վնասված ատամի վիճակն ու դրա հետ կապված աշխատանքի գինը, եթե ատամը պահպանելու մի փոքր էլ հնարավորություն է լինում, պահպանում է, նույնիսկ եթե չարչարվում է մի քանի ժամ: Հոգատար ու պրոֆեսիոնալ բժիշկ գտնելու անիրական թվացող ջանքերս հաջողեցին, որ վերջապես կազատվեմ ատամնացավից նույնպես իրականություն դարձավ, բայց բարեխիղճ ատամնաբույժ գտնելու երկարատև փնտրտուքի ընթացքում կորցրեցի ատամներ, որ կարելի էր բուժել ու պահպանել, ունեցա մշտական ատամնացավ և գումարի անհարկի կորուստ: 

Բժիշկ Հովհաննեսն ինձ խորհուրդ է տալիս գտնել փորձառու մասնագետ, բուժվել ու մոռանալ ցավերի մասին: Իսկ եթե չկարողանա՞մ հանդիպել լավ բժշկի, եթե պատահի անհմուտ ու անբարեխիղճ մարդ: Ցավն աջ կրծքավանդակիս տակից  ճառագայթում է կենտրոն, չեմ կողմնորոշվում լյա՞րդս է, լեղապա՞րկս, ենթաստամոքսային գե՞ղձս, թե՞ տասներկումատնյա աղիքս: Տանջվում եմ ցավերից գիշեր-ցերեկ, երբեմն մեղմանում է, բայց տագնապը, որ նորից սկսվելու են կծկումները, սեղմումը, չի թողնում հանգստանալ նույնիսկ ցավի բացակայության ընթացքում: 

Անընդհատ մտքումս դիպվածներն են մարդկանց հետ պատահած, երբ այցելել են հիվանդանոց, սխալ ախտորոշում, սխալ բուժում ստացել, իրենց հիվանդությանը ևս մեկն ավելացրած շարունակել տնքտնքալով ապրել՝ դառնալով հիվանդանոցների և դեղատների մշտական այցելուներ: Երբեմն հիվանդին տուն են ուղարկել՝ չնկատելով ծանր հիվանդությունը: Երբեմն առողջ օրգանին վերագրել են հիվանդություն՝ հետազոտություններ անցկացնելու, բուժում նշանակելու և գումար կորզելու համար: Լեղապարկը հեռացրած մարդու օրգանզիմում լեղապարկի քարեր էին տեսել, մեկ այլ մարդու օրգանիզմում այնքան ժամանակ չէին նկատել քաղցկեղը, բուժումներ նշանակել այլ հիվանդության դեմ, որ հասել էր չորորդ աստիճանի: Իսկ ինչքան հաճախ են բժիշկները հիվանդների հետ կոպիտ ու անտարբեր լինում՝ մարդկանց հասցնելով հուսահատության ու անճարության: 

Ինչքան հեռու եմ քշում ինձնից հիվանդանոց գնալու մտքերը, ցավն այնքան սաստկանում ու խեղճացնում է ինձ:

Հռիփսիմեն ինձ, անընդհատ, ներշնչում է, որ բժիշկների օգնությունը պարտադիր է, օգտակար է, և երբ հերթական պրիստուպի ընթացքում զանգեցի նրան և ասաց.

– Լու՛ս, ամեն ինչ լավ կլինի, բժշկուհու հետ խոսել եմ, նկարագրել եմ քո վիճակը, ասում է՝ լուրջ բան չկա, պարզապես պիտի հետազոտվես, որ իմանան՝ ի՞նչ բուժում նշանակեն,- հենց այս «մոգական»` «լուրջ բան չկա» բառերին ապավինելով համաձայնեցի գնալ հետազոտման: 

Մամայիցս թաքցրել եմ, որ «պրիստուպներ» ունեմ, առավոտյան քեռուս ուղեկցությամբ գնացի հիվանդանոց, մեզ ուղեկցում էր բժշկուհի Արմինե Հովհաննիսյանն ու ժպտում ինձ, ամենակարևորը հիմա այդ ժպիտն է, կառչել եմ այդ ժպիտից և նրա խոսքից, որ ինձ մոտ «լուրջ բան չկա», և փորձում եմ վախից ուժասպառ մարմինս մի կերպ տեղաշարժել: Մտանք հետազոտման սենյակ: Բժշկուհի-սոնոգրաֆիստը սահեցնում է սարքը որովայնիս վրայով, ատամներս սեղմած սպասում եմ լսել ախտորոշումը.

– Լյարդը մեծացած չէ, լեղապարկի չափսերը սովորական են, քարեր չկան, ենթաստամոքսային գեղձը մեծացած չէ, այտուց չկա, փայծախը մեծացած չէ…

Շշմած և հանկարծակիի եկած լսում եմ. Մի՞թե այսքան առողջ եմ, իսկ ո՞ր օրգանից է ինձ տանջում ցավը, արագ հարցնում եմ. 

– Իսկ ստամո՞քսս, ստամոքսս նորմա՞լ է…

– Ստամոքսը գաստրոսկոպիայի միջոցով պիտի ստուգեք: 

Վեր կացա, երջանկությունից շշմել եմ, թուլությունս ու անվստահությունս փոխարինվեց համարձակությամբ, ինքս իմ աչքին ուժեղացել եմ, վախը հաղթահարել եմ ու ժպտում եմ, ժպտում՝ ինձ, բժիշկներին, հետազոտության թերթիկները ձեռքներին բուժառուներին, ինչքան հեշտ էր գալը, անցնելը, ինչու՞ էի այսքան հետաձգում, մտածում, ձգձգում, տանջվում:   

Առավոտ շուտ ընկերուհիս՝ Ծաղիկը զանգեց.

– Լու՛ս, շենքի մոտ եմ, իջի՛, գնում ենք…

Փորձում եմ պահել երեկվա ուրախ հոգևիճակն ու ինձ այցելած անվախությունը,  այդ զգացումը և՛ անսովոր է, և՛ հետաքրքիր, և՛ ինձ ուժ է տալիս: Հանգստությունը, զվարթությունը, որ գնում եմ անհայտն իմանալու, բայց չեմ սարսափում, ուզում եմ չկորցնել, բայց կրկին դողում եմ վախից, որքան էլ փորձում եմ դիմադրել: Ես ու Ծաղիկն ընկերություն ենք անում քսանհինգ տարի: Միասին ենք անցել մեր ուսանողական տարիները, ու ամեն անգամ լրագրողական նյութ գրելիս, երբ ասել եմ.

-Ծա՛ղ, ինձ թվում է՝ չեմ կարա մտնեմ պաշտոնյայի սենյակ ու աչքերի մեջ նայելով հարցնեմ՝ ինչու՞ է պետական գումարը վատնել, յուրացրել, ինչու՞ է թերուս ծանոթին աշխատանքի տեղավորել… կշփոթվեմ, քաջությունս կկորի, կմոռանամ հարցերի մի մասը…

Ծաղիկը գոտեպնդել է.

– Ո՞նց չես կարա, ամեն ինչ էլ կարաս, սկսի՛ր ու առանց վախենալու գործի՛: 

Ու այնպես է ասել, որ տեսել եմ նրա աչքերում հավատ իմ «կարողությունների» հանդեպ, ինձ հավատալով գնացել եմ ու հաղթահարել: Ծաղիկին եմ զանգում անելանելի իրավիճակներում, նման իրադրություններից նա ինքնուրույն է դուրս գալիս, հաղթահարում երերալու պահերը, բայց ինձ անհրաժեշտ է սեղմել մեկի ձեռքը, զգալ, որ ինձ պահում են, ու նոր վեր կենալ, առաջ գնալ, ինձ բարձրացնել, ինձ «բուժել»: 

Եկանք հիվանդանոց, գաստրոսկոպիայի սենյակ մտնելուց առաջ հարցրին.

– Ձեզ հետ մարդ կա չէ՞, որ նարկոզից արթնանաք, պիտի ուղեկցող լինի:

– Հա՛, ընկերուհիս է:

Վախից երակներս «չքացել են»: Բուժքույրը դժգոհ ասում է.

– Դուք ցավ չեք զգալու, ինչու՞ եք վախենում:

– Վախենում եմ, որ խոց ունենամ,- ասում եմ խոց, բայց մտքումս խոցի ամենավտանգավոր տեսակի մասին եմ մտածում…

Երկար չարչարանքից հետո կարողացավ սրսկել: 

Արթնացա:

– Խոցեր չունեք, դուք գաստրիտ ունեք,- լսում եմ բժիշկների զվարթ ձայները: Կատակում են հետս.

– Մյուսներին մի քանի րոպե ձայն ենք տալիս, ձեզ մի անգամ ասինք՝ Լու՛սինե, վեր թռաք…

Բժիշկներն էլ են ուրախանում, որ թեթև ախտորոշում է հայտնաբերվում: Զգում են մեր հոգևիճակը:

Երջանկությունից խենթացել եմ, ասես նորից ծնված լինեմ՝ նոր մարդ լինեմ՝ ավելի ուժեղ, ավելի անվախ, ավելի կենսախինդ: Ինքնավստահությունս տասնապատկվել է: Մտադրվել եմ ստուգել բոլոր օրագններս ու մի քանի օրից արյան անալիզ հանձնեցի: Արյան անալիզների պատասխանը ևս կարգին էր՝ հեմոգլոբինը, խոլեսթերինը, ինսուլինը՝ նորմալ: 

Զգում եմ, որ ամեն հետազոտությունից հետո վախերիցս ահագին ծանրություն պոկվում է ինձնից ու ցած ընկնում, ու թեթևանում եմ, ազատվում, ու ճախրում ինձնից պոկված բեռի թեթևությունից:

Շարունակությունը՝ այստեղ