Մեր թաղ հասնող նամակները՝ կարճ, հակիրճ, պարզ, բայց շնչակտուր անող էին: Նամակաբերը ում դռանը կանգներ, այդ տանը մեծ իրարանցում էր՝ աչքալուսանք կամ ցավակցություն: Նամակ էր, հասարակ, պարզ նամակ, ուրիշ ոչինչ, բայց երբեմն ավելի հզոր էր, քան ռումբը:
Ծրա՜րը… ծրա՜րը… Մուրճ ու մանգաղով դաջված ծրարը հայրենիքի խորհրդանիշ էր, իսկ նրա բացումը՝ ծես։ Նման «ականազերծմանը» հեռու-մոտիկ ազգականներ, հարևան, բարեկամ ու պատահական անցորդներ, սրտատրոփ, հարցական հայացքներով ու պլշած աչքերով էին սպասում: Այո, նամակն ամենասպասելին էր ընտանիքի, արտագնա աշխատանքի մեկնած, որևէ անդամից, բանակայինից կամ քառասունութ-վաթսունականներին հայրենադարձված հարազատից, որի հավանականությունը համեմատաբար ավելի քիչ էր: Նամակը մասունք էր, որն արժանանում էր համբույրների, ոմանց աչքերից արցունքներ էր կորզում, ձեռքից ձեռք, ընտանիքից ընտանիք, թաղից թաղ էր շրջում և վերջում սրբադասվելով՝ տեղ էր գտնում ավետարանների, աղթարքների, աղոթագրքերի, ժամագրքերի, թերթիկների արանքում հանգրվանած նշխարների կողքին:
Մնացականը դժվար թե այդ ժամին իր փոքրիկ նպարատունը փակեր ու շտապեր տուն: Նրա նեղլիկ ու խղճուկ դուքանի1 դուռը մինչև ուշ գիշեր միշտ բաց էր:
Այդ օրը շնչակտուր վազող Մնացականին հետևում էին մի քանի ժիր երեխաներ, որոնք հայտնել էին Հայաստանից եկած նամակի մասին, բայց և այնպես ոչ մի վերաբերմունքի չէին արժանացել:
– Ա՛յ բալամ, բա չասի՞ն նամակը…,- Մնացականի շունչը չհերիքեց ավարտել նախադասությունն ու աղերսագին նայեց իրեն հետապնդող երեխաներից մեկին:
– Չէ՛, քե՛ռի, ասեցին՝ նամակ ա:
– Բա չասի՞ն՝ ո՛վ ա ղրկի:
– Չէ՛, ասին՝ ասեք թո՛ղ շուտ գա, թո՛ղ խանութը կողպի՝ գա:
– Բալամ, հե՞ր նամակը չբերեցիր, նաֆասս բանդ էկավ2:
– Քե՛ռի Մնացական, նամակը պաչում ին, լաց ին ըլնում, վեկալան գնացին տուն, մեզ էլ տնից հանեցին,- պատասխանեց «քեռի» ասող երեխան ու Մնացականից րոպե առաջ տուն հասնելու նպատակով՝ արագություն հավաքեց:
Մնացականը փողոցը թեքվելուն պես նկատեց, որ իրենց դռանը բազմություն է հավաքվել: Քայլերն արագացրեց, դեռ դռանը չհասած՝ կինն ընդառաջ գնաց, ձեռքի ծրարն այնպիսի գորովալից ու արտահայտիչ հայացքով մեկնեց շնչասպառ ամուսնուն, կարծես գրավոր սիրո խոստովանություն է անում. «Հայաստանից ա, վրեն չաքուջ ու մանգաղ կա»:
Մնացականը ծրարը ձեռքն առավ, մի քանի անգամ շրջեց, երկու կողմը լավ զննեց, գլուխը նամակի վրա կախ, աչքերը ճակատին գցած՝ հայացքով պտտվեց շուրջբոլորը, թեթև համբուրեց ծրարն ու դիմեց ինչ-որ արտառոց երևույթի սպասող կուտակված ներկաներին:
– Ի՞նչ եք կանգնի, ի՞նչ եք ուզում, նամակ ա, նամակ չե՞ք տեսի, ձեր ի՞նչ գործն ա, գնացե՛ք ձեր բանին, գնացե՛ք, ասում եմ։
– Մնա՛ց դայի3, Հայաստանի՞ց ա,- հարցրեց միջահասակ մեկն ու մոտեցավ նրան:
– Հա՛, Հայաստանից ա:
– Կթողնե՞ս նայեմ:
– Հա՛, նա՛յի,- շեշտեց Մնացականն ու երկու ձեռքերով ամուր բռնած՝ նամակը մոտեցրեց նրան:
– Մնա՛ց դայի, էն կողն էլ ցո՛ւյց տուր։
– Նամակն էս կող ու էն կող չունի: Տեսա՞ք, դե հիմի գնա՛ցեք, ի՞նչ ա, բան ու գործ չունե՞ք: Գիշերը կբացենք, կկարդանք, էգուց էլ կասեմ՝ ինչ են գրի:
– Մնա՛ց դայի, թող ես էլ նայեմ, Հայաստանի՞ց ա, սիրո՞ւն ա,- աղերսեց մեկ ուրիշը:
– Հա՛, սիրուն ա, նա՛յի, վրեն մի հատ կարմիր արձան ա՝ չաքուջն ու մանգաղն էլ ձեռին,- ծրարի ծայրից ամուր բռնած՝ Մնացականը ցույց տվեց հարևանին, հետո դրեց ծոցագրպանը:
– Էդ խոմ ճիշտ քահի4 թուղթ ըլնի, դա՛յի Մնացական, Հայաստանումը սիպտակ թուղթ չկա՞:
– Լա՛վ, լա՛վ, գնա՛, շատ ես խոսում, գիտեմ՝ ում տղեն ես, գնա՛, գնա՛,- վրդովված վրա բերեց Մնացականն ու դիմեց կնոջը,- Վա՛րդի, ես էթամ խանութը բացեմ, գիշերն էրեխեքը կգան՝ կկարդանք, գնա՛ցեք, գնա՛ցեք, ցվրտվե՛ք,- ասաց օրվա հպարտ հերոսը, մի պահ ձգվեց, տիրական դիրք ընդունեց, նայեց չորսբոլորը, թեթև հազաց ու զինվորականի պես ձախ ոտքն ուժգին խփեց գտնին, փոշի բարձրացրեց, անհասկանալի ինչ-որ բան մռթմռթաց ու շտապեց նպարատուն:
Մնացականը չէր համբերում, սիրտը կորցրել էր զարկերի բնականոն ռիթմը: Մինչև խանութ հասնելը երկու անգամ նամակը ծոցագրպանից հանեց, շրջմրջեց, ակամայից շոյեց, իրեն հետևողներից աննկատ սահեցրեց քթի տակ, հոտոտեց, թեթև հպեց շուրթերը, նորից խոժոռվեց մի քանի երեխաների վրա ու դրեց գրպանը:
Մնացականը, հակառակ իր կամքի, այդ օրը երեկոյան խանութը ժամանակից շուտ փակեց ու շտապեց տուն: Կնոջից թեյ ուզեց, նամակը դրեց սեղանին ու հայացքը չհեռացնելով նրանից՝ սկսեց ֆրթացնել թեյն ու աչքը դռան՝ սպասեց երեխաներին, բայց նրանցից շուտ մեկը մյուսի հետևից տուն մտան եղբայրների, քրոջ, հորաքրոջ, մորաքրոջ ընտանիքները, խնամիներն ու մի քանի հարևաններ:
Աթոռները չէին բավարարում, երիտասարդները փոքրիկ բակում ծխում, կարճ տարածության վրա ետուառաջ անելով՝ Հայաստանն ու այնտեղ ապրող իրենց հարազատներին էին հիշում.
– Ա՛յ տղա Մուշեղ, քա՞նի տարի ա, որ Սուլթանը Հայաստան ա գնացի:
– Վա՛յ թե տասներկու, 1947 թվին գնացին: Ասում են՝ վեց ամիս հետո Սիբիր են ղրկել, ոչ մի լուր չունենք, հիմի տեսնենք՝ էս նամակն ի՞նչ կասի:
– Բա տենց ի՞նչ էրևում ա՝ Սիբիրից ետ ա էկե, թե չէ…
– Հա՛, Մնացականը գիտի, ըտուր հմար էլ սպասում ա տղեն գա՝ կարդա, ամա Մնացականը տենց էլ չի հավատում, որ իր ախպորն իզուր տեղն են Սիբիր տարի, ասում ա՝ կա-չկա, մե խարաբի5 տվել ա։
Դրսում սպասողները փողոցի ծայրում հայտնվածին ճանաչեցին:
– Էկավ, Սաքոն էկավ, էթանք, մտե՛ք, գնացեք նե՛րս, տսնենք՝ ի՞նչ ա կկարդա:
Բոլորն էլ գիտեին, որ մինչև Մնացականի մեծ տղան չգա՝ նամակը չի բացվի: Պարզվում էր՝ Սաքոն ևս շուտ էր աշխատանքը թողել: Սաքոն լուրջ էր, ոչ մեկի բարևի պատասխանը չտվեց, ուղիղ՝ սեղանատուն։ Բոլորը հետևեցին նրան, մտան սենյակ, կանգնելու տեղ չմնաց:
– Ա՛յ ժողովուրդ, համբե՛րեք, էրեխես նոր ա գործից էկի, կթողնե՞ք մի բաժակ չայի խմի, թե՞…,- ասաց Վարդին ու բաժակի նոր թրմած թեյը շաքարի հետ դրեց որդու առաջ, բայց Սաքոն բոլորովին էլ թեյին ուշադրություն չդարձրեց. «պայթուցիկը» վնասազերծելու պես նամակը խնամքով ու զգուշավոր բացեց, ծրարը մանրազնին ուսումնասիրելեց հետո այն մեկնեց հորն ու երկու խունացած թղթի վրա կապտամանուշակագույն թանաքով գրությունը մոտեցրեց աչքերին:
Քար լռություն էր։ Ներկաները շունչները պահած՝ սպասում էին: Ըստ երևույթին՝ Սաքոն մտքի մեջ կարդում էր, զգուշավոր էր՝ չլինի թե… Սենյակի համբերությունը հատեց: Մեկը մյուսի հետևից սկսեցին տրտրնջալ. «Ա՜յ տղա, խոբ բարձր-բարձր կա՛րդա, մենք էլ մե բան իմանանք»: Ու Սաքոն սկսեց դանդաղ, բառ առ բառ, տառ առ տառ, բայց զգուշավոր ու կիսաձայն ընթերցել: Այն տպավորությունն էր, որ դատավորը մահվան դատավճիռ է կարդում:
«Իմ շատ սիրելի հարազատներ, կներեք որ մինչև այսօր նամակ չեմ գրել: Գիտեմ, միշտ սպասել եք, բայց ներող եղեք: Մենք ընտանյոք հանդերձ լավ և առողջ ենք ու ձեր տեսին կարոտ: Վեց ամիս ա, որ Էջմիածին-Երևան շոշի վրա, երրորդ սովխոզում, պետությունը հողամաս ա հատկացրել, տուն ենք կառուցում, հույսով ենք, որ մինչև ձմեռ կվերջացնենք: Պետությունը ամեն ինչով մեզ օգնում ա, հիմա ապրում ենք Թաթևոսենց տանը, բոլորս աշխատում ենք, փառք ու պատիվ մեր պետությանը՝ Սովետական Հայաստանին, կեցցէ Սովետական Միությունը, կեցցե հաղթական Կարմիր բանակը: Մտածելու ոչ մի բան չունենք: Երեխաները դպրոց են գնում, դպրոցները ձրի են, բժշկությունը ձրի ա, մենք էլ աշխատում, անհոգ ու երջանիկ ապրում ենք…»:
– Ա՛յ որ ասում եմ՝ Հայաստանից լավ տեղ չկա, դպրոցը՝ ձրի, հիվանդանոցը՝ ձրի, սովխոզը՝ ձրի, շոշը՝ ձրի, հողը՝ ձրի, գործ էլ՝ Աստծուն փառք,- ոգևորված վրա բերեց Մնացականը, բայց նրան կանխեց Հայդուկը.
– Պարո՛ն Մնացական, թողեք մինչև վերջ կարդա՝ հետո։
– Կա՛րդա, կա՛րդա, բա՛լամ, պարոն Հայդուկը ճիշտ ա ասում, կա՛րդա:
«Ձեզ բոլորիդ շատ ու շատ կարոտել ենք,- շարունակում է Սաքոն,- հատուկ բարևներ են ուղարկում Սիմոնը, Մևոսը, Հակոբը, Սաթինեն ու Վաղարշակը իրենց ընտանյոք հանդերձ: Ձեզ ցանկանում ենք երկար տարիների կյանք ու առողջություն: Մեր բոլորի կողմից բարևներ կտանեք խնամ Ասուլին, խորզա Մանուկին, քադխուդա Խորենին… »։
– Սպա՛սիր, կե՛ցիր, կե՛ցիր, դա՛դար տուր, ա՛յ բալամ, էս ի՞նչ ես կարդում, խնամ Ասուլը, խորզա Մանուկը, քադխուդա Խորենը դեռ տասնհինգ-քսան տարի առաջ են մեռի, էդ ճի՞շտ ես կարդում: Ա՛յ բալամ…
– Ա՛յ հեր, յանի ասում ես՝ էդքան բիսավադ6 ու անկիրթ եմ, որ մե նամակ էլ…
– Տո՛ւր, քվո՛րդ տուր՝ Հիլդային:
– Ա՛ռ, Հի՛լդա ջան, առ, հերս ե՞րբ ա ինձ հավատացի որ, դեռ էն պստիկ ժամանակվանից ասել ա՝ մարդ չես դառնա ու մինչև էսօր էլ էս ժողովուրդի մեջ խայտառակ ա անում, խալխի երեխեքն ամեն ինչ են, մենք՝ ոչինչ, զրո՛: Ա՛յ հեր, բա ինչի՞ էիր մինչև վեցերորդ դասարան հայկական դպրոց ղրկում:
Հիլդան նամակը եղբոր ձեռքից վերցրեց, աչքի անցկացրեց ու մեկիկ-մեկիկ տնտղելով ներկաներին՝ հայացքը սևեռեց հոր վրա.
– Պա՛պ, Սաքո ապերը ճիշտ ա կարդում:
– Սաքո ապերդ ղալաթ ա անում, գլուխը պատովն ա տալում, դու կա՛րդա, կա՛րդա, կա՛րդա՝ ասում եմ։
«Մեր բոլորի կողմից բարևներ կտանեք խնամ Ասուլին, խորզա Մանուկին, քադխուդա Խորենին…»։
– Էդ խո նույն բանն ես կարդում, բա՛լամ, ուրիշ բան չկա՞:
– Պա՛պ, թո՛ղ շարունակեմ, ես ի՞նչ իմանամ. «…հատուկ բարևներ կտանեք ուստա Բաղերին, Սևդիգուլ մորքուրին, Շասանամ նանին, Ղարաքարիզի Սամսոնին, վարժապետ Պետրոսին… »։
– Լա՛վ, բոլ ա, ուրեմն՝ ճիշտ են ասում, տարել են Սիբիր, խելքը թռցրել ա, թե չէ էս սաղ-սալամաթ խալխին թողել՝ մեռելներին ա բարևում: Հի՛լդա ջան, էն վերջի մե քանի տողը կարդա, տսնեմ՝ ինչ ա ասում:
– Ա՛յ Մնաց ջան, ա՛յ բարեկամ, նամակը սկիզբ ունի, վերջ ունի, թող կարդա՝ տսնենք ավալ-ախերը7 ի՞նչ ա ըլնում,- Մնացականին նորից ընդհատեց հագուկապով աչքի ընկնող, պատկառանք ներշնչող պարոն Հայդուկը,- էդ մարդը, անունը ի՞նչ էր… հա՛, Սուլթանը, մեռելներին բարևելով՝ ուզում ա ասի, որ երանի էր էն տարիները, որ գյուղերում ինք ապրում: Համ էլ ուզում ա ասի, որ Հայաստան չգաք, ավելի լավ ա էդտեղ մեռնեք ու բարևներ տանեք․․․
– Էս մեզ ծաղրո՞ւմ ես, մասխարե՞ ես անում, պարո՛ն Հայդուկ, ճիշտ ա, քիչ թե շատ կրթված ես, մե քիչ էլ ձենդ տաք տեղից ա դուրս գալում, ամա քեզնից չի սպասում: Չորս հարիր տարի էրեսներս դբա Հայաստան արած ենք քնել, որ մե օր արժանանանք էնտեղ ապրելու բախտին, հիմա էս օրով դու էկել, նստել ես իմ տուն, իմ օջախում, կներես՝ դարի-վարի8 ես խոսում։
– Լա՛վ, ինձանից՝ ասել, նե՛րող եղեք, ես գնամ, Աստված ձեզ հետ,- խոսքին գրական հայերենի երանգ տալով, ասաց Հայդուկն ու վրդովված՝ սենյակից դուրս եկավ:
Ներկաների մեջ իրարանցում էր։ Մնացականն աղջկա ձեռքից հափշտակեց նամակը, ծալեց, խնամքով դրեց գրպանն ու դիմեց ներկաներն. «Հա՛, Սուլթանը գժվել ա, մեռելներին ա բարևում, գնացեք խա՛բար արեք, թող լրիվ թաղը իմանա, որ Սուլթանին տարել են Սիբիր, գժվել, հետ ա էկի։ Գնացե՛ք, գնացե՛ք»:
Հյուրերի հեռանալուց հետո Մնացականն առիթը բաց չթողեց, Հիլդային կանչեց մի անկյուն, նամակը մեկնեց նրան.
– Ա՛ռ, վե՛կալ, վե՛կալ, ա՛ղջիկ ջան, վեկալ կա՛րդա, տսնեմ է՞լ ինչ ա գրի:
«…Շահսանամ նանին, Ղարաքարիզի Սամսոնին, վարժապետ Պետրոսին, Սիրակին, Մանվելին, Հաջոնց Թեմուրին ու մյուս բոլոր բարեկամ հարազատներին: Սիրելի՛ հորեղբայր Մնացական, հույսով եմ, որ գործերդ լավ են, հարս Սաթենիկը լավ ա, Սաքոյի գործերը լավ են, Հիլդան լավ ա: Տեղյակ չեմ՝ Սաքոյին ու Հիլդային պսակե՞լ ես, թե՞ չէ, անպայման պսակի: Գրե՛ք ձեր հաջողությունների մասին, իսկ եթե ուզում եք մեզանից տեղեկություններ իմանաք, լավ ենք, բոլորս հավասար ապրում ենք, էստեղ հարուստ ու աղքատ չկա, ես, Նազիկը, Հակոբը, Սամսոնը, Նարիմանն ու մյուսները հավասար, խաղաղ ապրում ենք»։
– Սպա՛սիր, սպա՛սիր, ա՛ղջիկ ջան, էդ ինչե՞ր ես ասում:
– Չեմ ասում, կարդում եմ, պա՛պ:
– Բա՛լամ, Սամսոնը Սիբիրում ա մեռի, Նարիմանի լուրն էլ հիրեք տարի առաջ ենք լսի, Հակոբը, Սամսոնը… էս ի՞նչ պատմություն ա: Տո՛ւր, նամակը տո՛ւր, բերանդ մեկի մոտ չբացես: Սուլթանը գժվել ա, հա՛, գժվել ա։
Հաջորդ օրը թաղի խոսակցության թեման Հայաստանից ստացված տարօրինակ նամակն ու Մնացականն էր: Վերջինիս մտքով չէր էլ անցնի, որ այդ օրը նպարատանն այդքան այցելուներ կունենա: Յուրաքանչյուրը դիվանագիտական իր տաղանդը լավագույնս օգտագործելով էր մոտենում հարցին, Մնացականն էլ հասկանում էր, որ նրանց ղրուշների գնումները լոկ պատրվակ են, հասկանում էր, որ նրանց այցելությունը ետին նպատակներ է հետապնդում:
– Աչքդ լո՛ւյս, Մնացական ախպեր, լսել եմ՝ բարևագիր ունես,- ասաց կես կիլո խաղող գնած հաճախորդը:
– Հա՛, մե՛րսի, Սե՛րոբ ախպեր, քեզ էլ են բարև ուղարկել,- հեգնեց Մնացականն ու վճարած գումարի մանրը վերադարձրեց հաճախորդին:
– Գժի ղրկած բարևը բարի չի լինի, Մնացա՛կան ախպեր, միայն չմոռանաս, բարևները տեղ կհասցնես նրանց՝ ում բարևել ա, թե չէ խղճիդ վրա ծանրություն կանի, շնորհակալ եմ, էսօրվա խաղողը խոսք չունի:
Մնացականը չպատասխանեց, գրպանից հանեց նամակը, մեկ անգամ ևս նայեց ու նորից տեղը դրեց: Այդ ժամանակ աչքն ընկավ Հայդուկին. «Ղոռոմսաղ9, դո՞ւ ինչ ես ուզում»,- մտքում հայհոյեց Մնացականն ու դիմեց մի այլ հաճախորդի.
– Ի՞նչ ես ուզում, հա՛րսի:
– Ոսպ, երկու հարյուր գրամ ոսպ կշռի, հարյուր գրամ պանիր, մի քանի հատ էլ սոխ եմ ուզում: Համ էլ՝ աչքներդ լո՛ւյս, լսել եմ՝ Հայաստանից նամակ ունեք:
– Հա՛, հա՛րսի ջան, բարևներ են ղրկել, կբարևեն, լավ են, փառք Աստծու, ողջ են, առողջ են, գնացին, փրկվեցին, սովխոզ, շոշ…,- հպարտացավ նոր բառապաշարով:
– Դա՛յի Մնացական, ձեռս փող չկա, գրի՛ մեր հաշվին, Արշամը տուն կգա՝ փողը կբերեմ:
– Վնաս չունի, անուշ արեք: Բարևի Արշամին,- ասաց Մնացականն ու հայացքը գաղտագողի ուղղեց դեպի Հայդուկը,- պարո՛ն Հայդուկ, խեր էլնի, դու մեր խանութը ոտ չիր դնում, էս ո՞ր սարի գելն ա սատկի:
– Մնացա՛կան եղբայր, եկել եմ մի բան խնդրեմ:
– Մի՛ խնդրի, հրամա՛յի, խնդրելը մեր քյասիբ մարդկանցն ա, դուք հրամայող եք:
– Լա՛վ, թող քո ասածը էլնի։ Մնացական եղբայր, գիտես, որ ես կուսակցական եմ ու սիասաթից, այսինքն՝ քաղաքականությունից քիչ թե շատ հասկանում եմ: Ուզում եմ ասեմ, որ Հայաստանից էկած նամակը շատ սիասի ա, այսինքն՝ քաղաքական ա, թե որ կուզես՝ տուր տանեմ էսօր ժողովին դնեմ սեղանին, գրողի նպատակը հասկանանք ու գամ մանրամասն քեզ բացատրեմ:
– Չէ՛, պա՛րոն Հայդուկ, եկել ես, որ տանես, մատի փաթաթանք սարքես ու ինձ գցես սազման ամնիաթի10 ճանկը, հա՞: Գնա՛ ու մեկ էլ նա՛ տունս, նա՛ էլ խանութս ոտ չդնես: Նա՛ քռավաթիցդ11 եմ վախենում, նա՛ էլ էդ քու… Գնա՛, էսօր էլ բարով ես էկի, ամա էլ չգաս:
– Ինձանից ասել՝ Մնացա՛կան եղբայր, բայց լա՛վ իմացիր, որ սիասաթի մեջ մտնելը, մանավանդ էս երկրում, կրակի հետ խաղալ ա: Դե, Աստված քեզ հետ, ես քո լավն եմ ուզում:
– Եղբա՛յր Մնացական, էսօրվա հաղողը աչքով ա անում, մի հատ փաքաթ12 տուր, պա՛, պա՛, պա՛, պա՛,- նրանց խոսքին միջամտեց Սարդար անունով հաճախորդը:
– Ձեր առևտուրը հարսդ էր անում, Սա՛րդար եղբայր, խեր ըլնի, էսօր դու ես շնորհ բերի։
– Եղբայր Մնացա…
– Հա, նամակ ունեմ, քեզ չի բարևել։
– Ասում են…
– Քաք են ուտում՝ ասում են, ի՞նչ են ասում, տո՛ւր էդ փաքաթը, հաղող չունենք, ա՛սում են… Նամակը դեռ չբացած՝ ի՞նչ են ասում, ա՛սա, ա՛սա ես էլ իմանամ, հաղող չունենք, բարով ես էկի, գնա՛, գնա՛, քեզ ասում եմ։
Սարդարը մի պահ ապշած անշարժացավ, ապա դանդաղ, կիսաբաց բերանով, հայացքը Մնացականին՝ ետ-ետ խանութից դուրս եկավ ու ինքն իրեն. «Բա ասում են Սուլթանն ա գժվի, էս խո տվել-անցել ա: Բայց լավ հաղող էր, հարսիս ղրկեմ՝ գա»:
Թաղի ընտանիքներում, խանութներում, արհեստանոցներում, դպրոցում, միություններում, փողոցներում, ամենուրեք խոսվում էր Մնացականի նամակի մասին: Մնացականն էլ նամակն այնպիսի տեղ էր թաքցրել, որ հավանական էր՝ ինքը ևս չգտներ:
Մի քանի օր հետո երկու հոգի՝ լայնեզր գլխարկներով, կոկիկ հագնված, փողկապները ձգած, մտան խանութ: Մնացականը նրանց տեսնելուն պես՝ գույնը գցեց, բերանը չորացավ: Վաճառասեղանի հետևից շտապ դուրս եկավ, դեռ բերան չբացած՝ անծանոթները բարևեցին.
– Սալա՛մ, մուսյո՛ Մենացագան:
– Սալա՛մ, համե՛ցեք, ի՞նչ կցանկանաք՝ չայի, միրգ, սառը ջուր,- կարկամեց Մնացականն ու ավելացրեց,- պատռել-գցել եմ, անամոթը ափեղ-ցփեղ բաներ էր գրել, ես էլ բան չհասկացա, տասը տարի էր՝ լուր չունեի, որ ուզեք ճիշտն իմանաք, ոչ էլ հիշում էի, թե որտեղի՞ց է հասցես գտել… Աստվա՛ծ վկա, սովորական նամակ էր, թե ոչ՝ ինչի՞ պիտի պատռեի, ես իմ համար, փա՜ռք Աստծուն, երեխաներիս հետ ապահով, ուրախ ու երջանիկ ապրում եմ, ո՛չ քաղաքական եմ, ո՛չ էլ կուսակցական։ Ես հասարակ մարդ եմ, սուսիկ-փուսիկ մի պատառ հաց եմ տուն տանում ու գիշերը հանգիստ գլուխս դնում եմ բարձին: Փա՛ռք ու պատիվ, երկար կյանք մեր թագավորին։
– Մուսյո՛ Մենացագան, դուք լա՞վ եք, ձեզ լա՞վ եք զգում:
– Այո՛, իհա՛րկե, չայ, սառը ջուր, միրգ, ի՞նչ կցանկանաք, ձե՛զ մատաղ, կներե՛ք, նստելու տեղ չունեմ, համե՛ցեք գնանք տուն, գուցե տանը հյուրասիրեմ: Կարող եք տունը ևս տակնուվրա անել, խանութն էլ, որ ասում եմ՝ պատռել, կտոր-կտոր եմ արել՝ հավատացեք:
– Մուսյո՛ Մենացագան, թույլ կտա՞ք ձեզ հարց տալ:
– Իհա՛րկե, համե՛ցեք, իհարկե, դուք իրավունք ունեք, համե՛ցեք:
– Մուսյո՛ Մենացագան, դուք պարոն Հայդուկին ճանաչո՞ւմ եք:
– Իհա՛րկե,- ասաց Մնացականն ու ոտքերը թուլացան, մի կերպ նստեց կշեռքի հետևը դրած քառոտանու վրա:
– Մենք այդ հարգարժան մարդուն ենք փնտրում, երեկ ինչ-որ միջադեպում մեզ օգնեց, բայց չհասցրեցինք հասցեն վերցնել, միայն գիտենք որ հայերի այս թաղամասում է ապրում, ուզում ենք մեր շնորհակալությունն ու երախտագիտությունը հայտնենք:
– Ո՞ւմ,- մի կերպ արտաբերեց Մնացականը:
– Խոսքս, պարոն Հայդուկի մասին է:
– Հա՛, իհա՛րկե, ինքը բարի մարդ է, բոլորին հասնում է: Թույլ կտա՞ք դուրս գամ, հիմա ձեզ կօգնեմ: Շնորհակալ եմ: Ա՛յ, այս փողոցը որ բարձրանաք վերև, երկրորդ խաչուղին աջ թեքվեք, ձախի վրա երրորդ դուռն է, ում էլ որ հարցնեք՝ գիտեն:
– Մուսյո՛ Մենացագան, հոգաչափ շնորհակալ ենք, Աստված ձեզ հետ:
– Բայց, կներեք, իմ անունը որտեղի՞ց գիտեք:
– Շնորհակալությո՛ւն, մուսյո՛ Մենացագան,- ասացին երկու անծանոթները, մեկ անգամ ևս փողկապներն ամրացրին ու բարձրացան փողոցն ի վեր:
«Քո հե՛րն եմ անիծել, Հա՛յդուկ, կա-չկա՝ քո գործն ա,- մտքերի մեջ ընկավ Մնացականը,- ստոնք իմ անունը ումի՞ց են իմացել, նամակի մասին ո՞վ պիտի ասած ըլնի, ամա նամակի մասին բան էլ չասեցին, կարո՞ղ ա…»:
Այդ գիշեր Մնացականը աչք չփակեց, փակելուն պես էլ կա՛մ ձերբակալվում, կա՛մ իրեն երկրի անվտանգության ծառայության խցում էր զգում:
Տարիներ անցան, Մնացականը Հայաստանից այլևս նամակ չստացավ, բայց երբեմն-երբեմն գաղտագողի, հին նամակը, թաքստոցից հանում, տառերը կպցնելով կարդում էր, որպեսզի մի բան հասկանա: Այդպես էլ այդ հանելուկը Մնացականի համար մնաց չբացահայտված, միակ բանը՛ որ նրան մեծ բավականություն էր պատճառում, դա Հայրենիքի մասունք դարձած նամակի հոտն էր։
——————————————————————————–
- Խանութ։ ↩︎
- Շունչս կտրվեց ↩︎
- Քեռի ↩︎
- Անորակ, դեղնավուն թուղթ ↩︎
- Հանցանք, վնաս ↩︎
- Անկիրթ ↩︎
- Սկիզբն ու վերջը ↩︎
- Ափեղ-ցփեղ ↩︎
- Կավատ ↩︎
- Անվտանգության ծառայություն ↩︎
- Փողկապ ↩︎
- Տոպրակ ↩︎
